Người cao tuổi thường không chỉ có một vấn đề sức khỏe riêng lẻ. Bệnh tim, xương khớp, trí nhớ, thị lực, thính lực, dinh dưỡng, khả năng đi lại và mức độ hỗ trợ từ gia đình có thể ảnh hưởng lẫn nhau. Trong thực tế, một bác sĩ có thể theo dõi tim mạch, một bác sĩ khác phụ trách xương khớp, còn người thân là người đặt lịch và quản lý thuốc, nhưng không phải lúc nào cũng có một người nhìn được toàn bộ gánh nặng điều trị.
Việc phối hợp chăm sóc nên bắt đầu từ điều người cao tuổi muốn tiếp tục làm trong cuộc sống, chứ không chỉ từ số lượng chẩn đoán đang có.
WHO lưu ý rằng Việt Nam đang già hóa dân số nhanh và việc chăm sóc người cao tuổi cần có tính toàn diện, liên tục và phối hợp giữa các tuyến và cơ sở y tế. Hướng dẫn này tập trung vào cách gia đình tổ chức sự liên tục đó. Nội dung không nhằm xác định một người có cần chăm sóc tại nhà, nhập viện hay chuyển đến cơ sở chăm sóc dài hạn hay không. Những quyết định như vậy cần dựa trên đánh giá về sức khỏe, chức năng, khả năng ra quyết định, mong muốn của người bệnh, mức độ an toàn và nguồn hỗ trợ hiện có.
Chọn một bác sĩ hoặc cơ sở đóng vai trò điều phối
Gia đình nên xác định một bác sĩ y học gia đình, nội khoa hoặc lão khoa có thể duy trì danh sách đầy đủ về bệnh đang mắc và thuốc đang sử dụng, theo dõi nhu cầu phòng bệnh và trao đổi với các bác sĩ chuyên khoa khác.
Dịch vụ lão khoa đặc biệt hữu ích khi người cao tuổi có tình trạng suy yếu, té ngã, thay đổi nhận thức, nhiều phương pháp điều trị cùng lúc hoặc những quyết định chăm sóc khó khăn.
Hãy hỏi rõ ai là người xử lý những vấn đề khẩn cấp ngoài lịch khám và ai chịu trách nhiệm theo dõi kết quả sau một đợt nằm viện.
Khi đi khám, nên mang theo bản tóm tắt y khoa ngắn gọn và cập nhật, gồm tiền sử bệnh, những lần nhập viện trước đây, phẫu thuật, dị ứng, thuốc hiện tại, kết quả xét nghiệm gần đây, danh sách bác sĩ chuyên khoa và những mục tiêu quan trọng đối với người cao tuổi. Những điều cần kiểm tra trước khi đi khám tại Việt Nam cũng có thể giúp gia đình chuẩn bị thông tin cần thiết trước mỗi lần khám.
Nếu người bệnh được chăm sóc tại nhiều cơ sở khác nhau, gia đình nên thống nhất ai là người duy trì bản tóm tắt y khoa mới nhất để tránh thông tin bị phân tán.
Đánh giá khả năng sinh hoạt, không chỉ nhìn vào chẩn đoán
Không nên chỉ hỏi người cao tuổi đang mắc những bệnh gì. Cần xem họ có thể đi lại ra sao, có từng té ngã hay không, có tự tắm rửa, mặc quần áo, đi vệ sinh, chuẩn bị đồ ăn, quản lý tiền bạc và thuốc men, giao tiếp và tham gia các hoạt động xã hội được hay không.
Khả năng thực hiện các hoạt động hàng ngày là một phần quan trọng của đánh giá sức khỏe người cao tuổi. Những thay đổi trong khả năng sinh hoạt đôi khi cho thấy bệnh hoặc nhu cầu hỗ trợ sớm hơn một gói xét nghiệm định kỳ.
Cách tiếp cận Integrated Care for Older People của WHO xem xét khả năng vận động, nhận thức, sức sống và dinh dưỡng, thị lực, thính lực, tâm trạng và nhu cầu chăm sóc xã hội trong một kế hoạch cá nhân hóa.
Đánh giá cần dẫn đến hành động cụ thể. Một vấn đề về thính lực có thể cần kiểm tra thính lực và điều chỉnh cách giao tiếp. Té ngã có thể cần rà soát thuốc, kiểm tra thị lực, tập sức mạnh và thăng bằng, đồng thời thay đổi môi trường sống trong nhà.
Không nên lặp lại các xét nghiệm sàng lọc nếu không xác định rõ ai sẽ xử lý kết quả. Những hoạt động mà người cao tuổi vẫn có thể thực hiện an toàn nên được duy trì thay vì người thân làm thay chỉ vì thuận tiện hơn.
Rà soát toàn bộ thuốc và thực phẩm bổ sung
Gia đình nên tập hợp tất cả thuốc kê đơn, thuốc không kê đơn, thuốc y học cổ truyền và thực phẩm bổ sung mà người cao tuổi đang dùng từ mọi cơ sở khám chữa bệnh.
Nên ghi rõ:
- Tên hoạt chất hoặc tên thuốc
- Hàm lượng
- Liều dùng
- Thời điểm sử dụng
- Lý do sử dụng
Bác sĩ hoặc dược sĩ cần đánh giá xem từng thuốc còn cần thiết hay không, liều có phù hợp với chức năng thận và gan hay không, và các thuốc kết hợp có làm tăng nguy cơ buồn ngủ, chảy máu, tụt huyết áp hoặc té ngã hay không.
Không nên tự ý dừng nhiều thuốc điều trị dài hạn cùng lúc. Giảm hoặc ngừng thuốc là một quá trình cần được giám sát, trong đó bác sĩ cân nhắc lợi ích, nguy cơ, mục tiêu chăm sóc và khả năng xuất hiện triệu chứng cai hoặc bệnh tái phát.
Một loại thuốc phù hợp ngay sau khi xuất viện có thể cần được đánh giá lại sau đó, trong khi một thuốc khác vẫn cần tiếp tục dù người bệnh không cảm thấy triệu chứng rõ ràng.
Nên sử dụng một danh sách thuốc hiện tại duy nhất trong tất cả các lần khám và loại bỏ những phiên bản cũ để tránh nhầm lẫn. Hộp chia thuốc chỉ hữu ích khi có người sắp thuốc và kiểm tra chính xác. Nếu người cao tuổi không còn có thể tự quản lý thuốc an toàn, gia đình cần thống nhất ai chịu trách nhiệm và xử lý thế nào khi quên liều.
Nếu gia đình có thuốc được kê từ nước ngoài hoặc cần mang thuốc vào Việt Nam, quy định hải quan đối với thuốc kê đơn tại Việt Nam là vấn đề riêng cần kiểm tra.
Xem lú lẫn đột ngột là một thay đổi y khoa cần đánh giá
Các rối loạn trí nhớ thường tiến triển theo thời gian. Trong khi đó, delirium là tình trạng thay đổi đột ngột hoặc dao động về khả năng chú ý, nhận thức hoặc tư duy và có thể liên quan đến nhiễm trùng, tác dụng của thuốc, mất nước, đau, rối loạn chuyển hóa hoặc một bệnh cấp tính khác.
Lú lẫn mới xuất hiện không nên được xem đơn giản là một phần của tuổi già. Buồn ngủ bất thường, kích động hoặc ảo giác cần được đánh giá y khoa sớm thay vì cho rằng đó chỉ là sa sút trí tuệ.
Khi đi khám, một người thân hiểu rõ trạng thái bình thường của người cao tuổi có thể cung cấp thông tin hữu ích, nhưng nếu có thể, vẫn nên để người bệnh tự trả lời trước.
Gia đình nên mô tả chính xác thời điểm bắt đầu và mức độ dao động của triệu chứng. Nếu lú lẫn đột ngột đi kèm yếu liệt, khó nói, đau đầu dữ dội, ngất, co giật, khó thở hoặc dấu hiệu đe dọa tính mạng khác, cần tìm trợ giúp y tế khẩn cấp.
Nếu chưa rõ nên đến đâu khi một vấn đề sức khỏe phát sinh, hướng dẫn tìm nơi khám khi bị ốm tại Việt Nam giải thích các lựa chọn giữa phòng khám, bệnh viện và dịch vụ cấp cứu.
Đánh giá té ngã và khả năng vận động từ sớm
Té ngã là một dấu hiệu cần tìm nguyên nhân, không phải phần tất yếu của quá trình già hóa.
Cần hỏi về:
- Chóng mặt
- Ngất
- Giày dép
- Thị lực
- Vật cản trong nhà
- Yếu cơ
- Thuốc đang sử dụng
- Nỗi sợ bị ngã
Chấn thương nghiêm trọng, va đập đầu khi đang dùng thuốc chống đông, không thể chịu lực lên chân hoặc nghi ngờ mất ý thức cần được đánh giá sớm.
Chuyên viên vật lý trị liệu hoặc phục hồi chức năng có thể đánh giá khả năng vận động và dụng cụ hỗ trợ. Gậy, khung tập đi hoặc các thiết bị khác cần phù hợp với từng người, vì một dụng cụ không đúng kích thước hoặc không được hướng dẫn sử dụng có thể làm tăng nguy cơ té ngã.
Gia đình cũng nên kiểm tra ánh sáng, sàn phòng tắm, tay vịn, cầu thang và vị trí của các đồ vật thường xuyên sử dụng.
Không nên hạn chế toàn bộ vận động chỉ với mục tiêu phòng ngã, vì bất động kéo dài có thể làm suy giảm chức năng nhanh hơn.
Hỗ trợ dinh dưỡng, sức khỏe răng miệng và khả năng nuốt
Sụt cân không chủ ý, giảm cảm giác ngon miệng, khó mua hoặc chuẩn bị thức ăn, đau răng và khó nuốt đều cần được đánh giá.
Sụt cân ở người cao tuổi không nên mặc định là bình thường. Cũng không nên tự bổ sung liều cao vitamin hoặc thực phẩm bổ sung khi chưa tìm nguyên nhân.
Kế hoạch ăn uống cần tính đến thói quen, sở thích, khả năng tài chính và bệnh nền. Chuyên gia dinh dưỡng có thể điều chỉnh chế độ ăn phù hợp với đái tháo đường, bệnh thận hoặc vấn đề nuốt.
Ho khi ăn, giọng nói ướt sau khi uống nước, viêm phổi tái diễn hoặc mất rất nhiều thời gian để ăn có thể là dấu hiệu của rối loạn nuốt.
Trong trường hợp này, nên được đánh giá chuyên môn và làm theo hướng dẫn về kết cấu thức ăn hoặc chất lỏng. Gia đình không nên tự làm đặc đồ uống hoặc hạn chế thực phẩm trong thời gian dài mà không đánh giá lại, vì những thay đổi không phù hợp có thể làm giảm lượng nước uống và chất lượng cuộc sống.
Giúp việc giao tiếp trở nên dễ dàng hơn
Trước khi cho rằng người cao tuổi bị lú lẫn hoặc không hợp tác, hãy kiểm tra máy trợ thính, kính mắt và răng giả.
Khi giao tiếp, nên:
- Đối diện trực tiếp với người bệnh
- Giảm tiếng ồn xung quanh
- Dùng câu từ đơn giản, rõ ràng
- Cho đủ thời gian để trả lời
Trong những quyết định nhạy cảm, nên ưu tiên phiên dịch chuyên nghiệp nếu có rào cản ngôn ngữ thay vì để một thành viên gia đình phải tự dịch toàn bộ nội dung y khoa.
Bác sĩ và nhân viên y tế nên trao đổi trực tiếp với người cao tuổi thay vì chỉ nói với con cháu.
Kế hoạch chăm sóc bằng văn bản nên sử dụng cỡ chữ dễ đọc. Lịch, nhãn và hồ sơ được sắp xếp rõ ràng có thể hữu ích, nhưng không nên để lộ chẩn đoán riêng tư cho khách hoặc người giúp việc nếu người bệnh chưa đồng ý.
Gia đình cũng nên ghi rõ ai được phép nhận kết quả y tế.
Tôn trọng quyền tự chủ và đánh giá khả năng ra quyết định theo từng tình huống
Tuổi cao hoặc một chẩn đoán bệnh không tự động làm mất quyền tự quyết của một người.
Khả năng ra quyết định cần được đánh giá đối với từng quyết định cụ thể và tại thời điểm cụ thể. Một người có thể cần hỗ trợ để hiểu một cuộc phẫu thuật phức tạp nhưng vẫn hoàn toàn có thể tự lựa chọn sinh hoạt hàng ngày.
Khi có nghi ngờ, bác sĩ cần giải thích các lựa chọn, đánh giá khả năng hiểu và chỉ sử dụng người đại diện được pháp luật cho phép theo khuôn khổ áp dụng.
Gia đình nên trao đổi về mong muốn trước khi xảy ra khủng hoảng:
- Cần liên hệ với ai
- Ưu tiên bệnh viện nào
- Những giá trị nào quan trọng trong chăm sóc
- Các giấy tờ quan trọng được lưu ở đâu
Đối với các vấn đề ủy quyền, lập kế hoạch trước hoặc tài sản, nên tìm tư vấn pháp lý phù hợp thay vì mặc định rằng một giấy tờ cũ hoặc thỏa thuận trong gia đình luôn có hiệu lực trong mọi hoàn cảnh.
Sự đồng thuận của gia đình không thay thế tiếng nói của chính người cao tuổi.
Phối hợp chăm sóc tại nhà một cách an toàn
Gia đình nên phân định rõ từng nhiệm vụ. Chăm sóc cá nhân, chuẩn bị bữa ăn, hỗ trợ vận động, quản lý thuốc, chăm sóc vết thương, đưa đi khám và bầu bạn đòi hỏi những kỹ năng khác nhau.
Nếu sử dụng người chăm sóc hoặc dịch vụ chăm sóc tại nhà, nên kiểm tra:
- Đơn vị hoặc người cung cấp dịch vụ
- Kinh nghiệm và người tham chiếu nếu có
- Đào tạo chuyên môn
- Cách thay thế khi người chăm sóc nghỉ
- Ai giám sát công việc
- Ai ghi nhận thay đổi sức khỏe
- Khi nào cần liên hệ bác sĩ
Các thủ thuật y tế cần được thực hiện bởi người có chuyên môn phù hợp.
Gia đình cũng cần theo dõi tình trạng quá tải của người chăm sóc. Một người thân chăm sóc liên tục cả ngày lẫn đêm có thể cần thời gian nghỉ, hướng dẫn kỹ năng và hỗ trợ tinh thần.
Nên có phương án dự phòng nếu người chăm sóc chính bị ốm. Áp lực tài chính và cô lập xã hội có thể làm tăng nguy cơ bỏ bê hoặc bị lợi dụng, vì vậy chi tiêu nên minh bạch và người cao tuổi nên duy trì liên hệ với những người đáng tin cậy.
Đảm bảo liên tục chăm sóc sau khi xuất viện
Trước khi xuất viện, gia đình nên có đầy đủ thông tin về:
- Chẩn đoán
- Những thay đổi trong điều trị
- Khả năng vận động và sinh hoạt hiện tại
- Dụng cụ hỗ trợ cần dùng
- Hướng dẫn chăm sóc vết thương
- Hướng dẫn ăn uống
- Kết quả đang chờ
- Dấu hiệu cảnh báo
- Lịch tái khám
Danh sách thuốc sau xuất viện cần được đối chiếu với danh sách thuốc trước khi nhập viện. Điều này giúp phát hiện thuốc mới, thuốc đã ngừng và các thay đổi về liều.
Người cao tuổi đặc biệt dễ gặp vấn đề trong giai đoạn chuyển tiếp giữa bệnh viện và nhà vì nhiều bệnh nền và nhiều thuốc có thể làm hậu quả của việc thiếu thông tin trở nên nghiêm trọng hơn.
Sau khi về nhà, cần theo dõi các dấu hiệu xấu đi như lú lẫn mới xuất hiện, không thể ăn hoặc uống, khó thở tăng lên, sốt kèm tình trạng toàn thân nặng, té ngã, thay đổi ở vết thương hoặc không còn tự thực hiện được các hoạt động cơ bản.
Không nên chờ đến lịch tái khám nếu tình trạng hiện tại không an toàn.
Đánh giá lại kế hoạch khi nhu cầu thay đổi
Gia đình nên đặt thời điểm đánh giá lại sức khỏe, chức năng, thuốc, thiết bị hỗ trợ, chăm sóc tại nhà và khả năng của người chăm sóc.
Một kế hoạch được xây dựng ngay sau một lần nhập viện có thể trở nên quá hạn chế khi người bệnh hồi phục, hoặc không còn đủ khi chức năng suy giảm.
Hãy hỏi điều gì thực sự quan trọng đối với người cao tuổi. Mục tiêu có thể là tự đi bộ ra quán gần nhà, trò chuyện với cháu, tiếp tục sống tại nhà hoặc giảm số lần phải đi khám không cần thiết.
Nếu các vấn đề tâm lý, khí sắc, cô đơn hoặc thay đổi nhận thức trở thành một phần của kế hoạch chăm sóc, hướng dẫn tìm hỗ trợ sức khỏe tâm thần tại Việt Nam cung cấp thêm bối cảnh về các loại hình chuyên gia và dịch vụ hiện có.
Chăm sóc tốt cho người cao tuổi không có nghĩa là thêm một bác sĩ chuyên khoa cho từng cơ quan. Điều quan trọng là kết nối điều trị y khoa, khả năng sinh hoạt, môi trường sống và các mối quan hệ quanh mục tiêu của chính người cao tuổi.
Một người điều phối rõ ràng, hồ sơ chính xác và phản ứng sớm khi tình trạng thay đổi có thể giúp gia đình chăm sóc có hệ thống hơn mà không lấy đi quyền tự chủ của người bệnh.
Câu hỏi thường gặp
Khi nào người cao tuổi nên khám bác sĩ lão khoa?
Bác sĩ lão khoa có thể đặc biệt hữu ích khi người cao tuổi có tình trạng suy yếu, té ngã, thay đổi nhận thức đột ngột hoặc tiến triển, nhiều bệnh tương tác với nhau, dùng nhiều thuốc, suy giảm chức năng hoặc phải đưa ra những quyết định chăm sóc phức tạp. Một bác sĩ theo dõi chính vẫn nên điều phối việc chăm sóc tổng thể.
Lú lẫn đột ngột ở người cao tuổi có bình thường không?
Không. Thay đổi đột ngột hoặc dao động về nhận thức có thể là delirium do một vấn đề y khoa cấp tính và cần được đánh giá sớm. Các dấu hiệu cấp cứu như triệu chứng đột quỵ, co giật, ngất hoặc khó thở nghiêm trọng cần được xử trí ngay.
Có nên dừng những thuốc có thể làm tăng nguy cơ té ngã không?
Không nên tự ý dừng thuốc đột ngột. Hãy nhờ bác sĩ hoặc dược sĩ đánh giá chỉ định, tương tác, liều dùng và nguy cơ khi ngừng thuốc, sau đó xây dựng kế hoạch có giám sát phù hợp với mục tiêu chăm sóc của người bệnh.
Gia đình có thể hỗ trợ mà vẫn tôn trọng quyền tự chủ của người cao tuổi như thế nào?
Hãy hỏi trực tiếp người cao tuổi về mục tiêu của họ, hỗ trợ giao tiếp và những công việc thực tế, đánh giá khả năng ra quyết định đối với từng vấn đề cụ thể khi cần và chỉ sử dụng người đại diện được ủy quyền theo khuôn khổ pháp lý phù hợp. Không nên làm thay những việc mà người cao tuổi vẫn có thể thực hiện an toàn.
Nguồn
