Thoát vị đĩa đệm là gì?
Thoát vị đĩa đệm xảy ra khi một phần vật chất mềm bên trong đĩa đệm xuyên qua lớp ngoài chắc hơn. Đĩa đệm nằm giữa các đốt sống, giúp chịu tải và cho phép cột sống vận động. Cách gọi thông thường là “trượt đĩa đệm” dễ gây hiểu nhầm: thường không phải toàn bộ đĩa đệm trượt khỏi vị trí.
Phần thoát vị có thể kích thích dây thần kinh gần đó do chèn ép và viêm. Điều này gây đau lan xuống tay hoặc chân, châm chích, tê hay yếu cơ. Tuy nhiên, một số thay đổi ở đĩa đệm không gây triệu chứng. Vì vậy, kết quả MRI ghi phồng hoặc thoát vị đĩa đệm chỉ là một phần của chẩn đoán, không chứng minh rằng hình ảnh đó giải thích mọi cơn đau.
Vì sao đĩa đệm bị thoát vị?
Theo tuổi tác, đĩa đệm mất bớt nước và giảm độ linh hoạt. Thoát vị có thể xuất hiện trong sinh hoạt thường ngày hoặc sau khi nâng đồ, xoay người mà không có tai nạn đáng nhớ. Tải nặng lặp lại, hút thuốc và yếu tố di truyền có thể góp phần. Hiếm khi có thể quy toàn bộ vấn đề đĩa đệm của một người cho một động tác duy nhất.
Điều này quan trọng vì đổ lỗi cho một tư thế có thể khiến người bệnh sợ vận động bình thường không cần thiết. Một đợt đau không có nghĩa cột sống sẽ mãi yếu ớt. Hồi phục thường bao gồm xây dựng lại khả năng hoạt động thoải mái và sức mạnh, đồng thời theo dõi chức năng thần kinh, thay vì tránh cúi hoặc nâng đồ vô thời hạn.
Thoát vị thắt lưng và đau thần kinh tọa
Đĩa đệm ở lưng dưới có thể ảnh hưởng đến rễ thần kinh chi phối chân. Đau có thể lan từ mông xuống chân, đôi khi tới bàn chân, kèm châm chích hoặc giảm cảm giác. Đau chân có thể khó chịu hơn đau lưng. Ho, hắt hơi hoặc một số tư thế có thể làm triệu chứng tăng lên.
Biểu hiện cụ thể phụ thuộc vào dây thần kinh bị ảnh hưởng. Yếu cơ có thể làm khó nhấc phần trước bàn chân, đẩy người bằng các ngón chân hoặc duỗi gối. Những biểu hiện này cần được khám; sơ đồ cơ thể trên mạng không xác định đáng tin cậy đĩa đệm nào bị ảnh hưởng. Bàn chân rũ mới xuất hiện hoặc sức cơ giảm rõ rệt cần được đánh giá sớm.
Đau thần kinh tọa mô tả một kiểu triệu chứng thần kinh ở chân, không phải một nguyên nhân duy nhất. Thoát vị đĩa đệm là một khả năng, nhưng hẹp quanh thần kinh cột sống và các bệnh khác cũng có thể gây biểu hiện tương tự. Đau chỉ ở lưng dưới mà không có triệu chứng chân không tự động có nghĩa là chèn ép thần kinh.
Thoát vị cổ và triệu chứng ở tủy sống
Ở cổ, rễ thần kinh bị kích thích có thể gây đau lan tới vai, cánh tay hoặc bàn tay. Tê, châm chích hoặc yếu có thể đi kèm, đôi khi cổ chỉ đau ít. Bệnh ở vai hoặc chèn ép dây thần kinh tại khuỷu hay cổ tay có thể giống bệnh rễ thần kinh cổ, nên khi khám cần cân nhắc các khả năng này.
Chèn ép tủy sống khác với kích thích một rễ thần kinh. Dấu hiệu cảnh báo gồm bàn tay ngày càng vụng về, khó cài cúc, hay làm rơi đồ, đi không vững hoặc chân cứng và yếu. Trường hợp nặng có thể xuất hiện thay đổi chức năng bàng quang hoặc ruột. Những triệu chứng này cần khám khẩn cấp, đặc biệt khi tiến triển.
Nắn cổ mạnh không thay thế việc đánh giá khả năng chèn ép tủy sống. Không tự thực hiện động tác nhằm “đẩy đĩa đệm về chỗ cũ”. Điều trị phụ thuộc vào vấn đề nằm ở rễ thần kinh, tủy sống hay một cấu trúc hoàn toàn khác.
Hội chứng đuôi ngựa: tình trạng cấp cứu
Thoát vị đĩa đệm lớn ở lưng dưới đôi khi có thể chèn ép bó thần kinh điều khiển bàng quang, ruột và cảm giác quanh vùng bẹn. Cần cấp cứu khi mới xuất hiện khó bắt đầu tiểu, không tiểu hết, mất cảm nhận bàng quang đầy, mất kiểm soát đại tiện hoặc tê quanh bộ phận sinh dục, hậu môn hay mặt trong đùi.
Yếu nặng hoặc tăng dần ở cả hai chân cũng đáng lo. Không chờ đến khi mất kiểm soát tiểu hoàn toàn: khó tiểu hoặc thay đổi cảm giác vùng yên ngựa có thể xuất hiện sớm hơn. Các triệu chứng này cần được đánh giá khẩn cấp ngay cả khi đau lưng không phải cơn đau dữ dội nhất bạn từng trải qua.
Có thể cần chụp khẩn cấp và khám chuyên khoa. Nếu xác nhận chèn ép, phẫu thuật khẩn có thể bảo vệ chức năng thần kinh còn lại, dù không thể bảo đảm hồi phục. Tập vật lý trị liệu thông thường hoặc chờ lịch tái khám không phù hợp khi xuất hiện các dấu hiệu cảnh báo này.
Những lý do khác cần đánh giá khẩn cấp
Đau lưng hoặc cổ sau chấn thương đáng kể, đau kèm sốt hay nhiễm trùng nghiêm trọng gần đây, và triệu chứng mới ở người có tiền sử ung thư cần được đánh giá để tìm nguyên nhân ngoài bệnh đĩa đệm thông thường. Sụt cân không giải thích được hoặc triệu chứng thần kinh tăng dần cũng quan trọng. Ý nghĩa của các dấu hiệu này phụ thuộc vào toàn bộ bệnh cảnh.
Đau dữ dội tự nó không chứng minh tổn thương thần kinh vĩnh viễn, nhưng đau cản trở vận động cơ bản hoặc không kiểm soát được cần khám sớm. Tương tự, giảm đau không làm mất ý nghĩa của tình trạng yếu tăng lên. Sức cơ, cảm giác và chức năng bàng quang hay ruột cần được xem xét riêng với điểm mức độ đau.
Chẩn đoán được thực hiện thế nào?
Bác sĩ hỏi đau lan đi đâu, bắt đầu khi nào và hoạt động nào ảnh hưởng. Khám có thể đánh giá sức cơ, phản xạ, cảm giác và dáng đi. Nghiệm pháp nâng chân thẳng hỗ trợ đánh giá kích thích thần kinh thắt lưng; các nghiệm pháp cổ và tay hỗ trợ đánh giá triệu chứng ở cổ. Không nghiệm pháp đơn lẻ nào đủ xác lập chẩn đoán.
MRI cho thấy đĩa đệm, rễ thần kinh và tủy sống, nhưng thường không cần chụp ngay khi triệu chứng không có biến chứng. Chụp sớm quan trọng nếu nghi chèn ép nghiêm trọng hoặc nguyên nhân nguy hiểm khác. Trong trường hợp còn lại, hình ảnh hữu ích nhất khi triệu chứng kéo dài hoặc quyết định điều trị khiến kết quả có khả năng thay đổi cách xử trí.
X-quang thường không cho thấy trực tiếp thoát vị đĩa đệm, dù có thể giúp đánh giá trục xương hoặc chấn thương. Đôi khi đo dẫn truyền thần kinh và điện cơ giúp phân biệt bệnh thần kinh từ cột sống với chèn ép thần kinh ngoại biên. Kết quả cần phù hợp với bên bị ảnh hưởng, vùng phân bố triệu chứng và dấu khám.
Điều trị ban đầu và vận động
Nhiều người cải thiện mà không cần mổ khi viêm giảm và cơ thể thích nghi; một phần vật chất thoát vị có thể nhỏ lại theo thời gian. Cải thiện thường diễn ra trong vài tuần, nhưng hồi phục có thể lâu hơn. Diễn biến không giống nhau ở mọi người; yếu cơ đáng kể hoặc tăng dần làm thay đổi ưu tiên điều trị.
Giảm tạm thời những hoạt động làm triệu chứng tăng mạnh có thể hữu ích, nhưng thường không khuyến khích nằm giường kéo dài. Hãy thử đi bộ quãng ngắn và vận động thông thường trong khả năng chịu đựng, rồi tăng dần. Đổi tư thế đều đặn thay vì tìm một tư thế ngồi hoàn hảo. Tư thế dễ chịu có thể giúp qua đợt đau, nhưng giữ nguyên cả ngày có thể làm giảm thể lực.
Tránh liên tục thử động tác đau để xem đĩa đệm “còn bị hay không”. Thay vào đó, theo dõi thay đổi thực tế như quãng đường đi bộ, giấc ngủ và khả năng sinh hoạt. Tê hoặc yếu mới xuất hiện khi vận động cần được xem xét, không nên chỉ cố chịu để tiếp tục.
Vật lý trị liệu và tập luyện
Chương trình phục hồi có thể kết hợp hướng dẫn, tăng hoạt động từng bước, tập sức mạnh và bài tập phù hợp với triệu chứng cùng chức năng của từng người. Không có một động tác kéo giãn duy nhất phù hợp mọi thoát vị. Bài tập giúp người này có thể làm triệu chứng tay hoặc chân của người khác nặng hơn, đặc biệt khi thần kinh đang bị kích thích.
Mục tiêu là khôi phục vận động hữu ích và khả năng hoạt động, không phải ép bất thường trên MRI về một vị trí được cho là lý tưởng. Bài tập có thể cần điều chỉnh nếu đau lan xa hơn xuống chi hoặc triệu chứng thần kinh thay đổi. Trị liệu bằng tay, khi phù hợp, nên hỗ trợ chương trình chủ động thay vì thay thế bằng điều trị thụ động lặp lại.
Khi triệu chứng kéo dài, sợ vận động, ngủ kém và căng thẳng có thể làm phục hồi khó hơn. Giải quyết các yếu tố này không có nghĩa cơn đau là tưởng tượng. Kết hợp hỗ trợ thể chất và tâm lý có thể giúp một số người hoạt động trở lại trong khi vẫn theo dõi vấn đề thần kinh nền.
Thuốc: lợi ích và giới hạn
Thuốc có thể giúp vận động và ngủ dễ hơn, nhưng không sửa đĩa đệm bằng cơ chế cơ học. Đôi khi cân nhắc thuốc chống viêm, dù bằng chứng lợi ích với đau thần kinh tọa còn hạn chế và cần lưu ý nguy cơ. Bệnh thận, loét dạ dày, nguy cơ chảy máu, bệnh tim mạch và thai kỳ có thể ảnh hưởng đến tính phù hợp. Dùng liều thấp nhất có hiệu quả trong thời gian phù hợp ngắn nhất theo tư vấn chuyên môn.
Không phối hợp nhiều thuốc chống viêm, chẳng hạn ibuprofen và diclofenac, khi chưa có chỉ định rõ. Paracetamol có thể nằm trong kế hoạch cá nhân, nhưng không phải giải pháp đơn độc đáng tin cậy cho mọi đau lưng hoặc đau thần kinh. Kiểm tra sản phẩm phối hợp để tránh vô tình dùng trùng hoạt chất.
Hướng dẫn NICE không khuyến nghị thường quy gabapentinoid, thuốc chống động kinh khác, corticosteroid đường uống hoặc benzodiazepine cho đau thần kinh tọa vì chưa chứng minh lợi ích tổng thể và có tác hại. Opioid không được khuyến nghị cho đau thần kinh tọa mạn tính. Nếu đang dùng thuốc có thể gây triệu chứng cai, hãy trao đổi để được rà soát có giám sát thay vì ngừng đột ngột.
Tiêm và các thủ thuật khác
Có thể cân nhắc tiêm ngoài màng cứng thuốc tê và steroid cho một số người bị đau thần kinh tọa cấp, nặng. Mục tiêu là giảm đau và viêm quanh thần kinh; thủ thuật không lấy bỏ vật chất thoát vị. Hiệu quả có thể tạm thời hoặc không hoàn toàn, và tiêm không phù hợp cho mọi kiểu đau lưng.
Nguy cơ gồm nhiễm trùng, chảy máu, đau đầu và biến chứng thần kinh ít gặp. Thuốc làm loãng máu và đái tháo đường có thể ảnh hưởng đến việc lên kế hoạch. Cần trao đổi về lợi ích mong đợi, lựa chọn khác và cách đánh giá đáp ứng. Tiêm không được trì hoãn điều trị khẩn khi yếu tăng dần hoặc có triệu chứng đuôi ngựa.
Khi nào phẫu thuật có thể hữu ích?
Có thể cân nhắc mổ khi đau thần kinh gây hạn chế lớn hoặc giảm chức năng vẫn kéo dài dù đã điều trị không phẫu thuật phù hợp, đồng thời hình ảnh tương ứng với triệu chứng. Mất chức năng thần kinh tăng dần hoặc chèn ép cấp cứu có thể cần can thiệp sớm hơn. Quyết định dựa trên chức năng, khám, thời gian triệu chứng và ưu tiên cá nhân, không chỉ kích thước phần phồng đo được.
Phẫu thuật lấy thoát vị thắt lưng loại bỏ phần vật chất đĩa đệm đang chèn thần kinh. Mục tiêu thường là đau chân do thần kinh; phẫu thuật có thể không giải quyết mọi đau lưng dưới. Có những phương pháp mổ cổ khác nhau tùy vị trí chèn ép và độ ổn định cột sống. Không phải mọi thoát vị đều cần hàn xương hoặc thay đĩa đệm nhân tạo.
Biến chứng có thể gồm nhiễm trùng, chảy máu, rò dịch não tủy, tổn thương thần kinh và thoát vị tái phát. Một phần tê hoặc yếu có thể còn lại dù giải ép thành công về kỹ thuật, đặc biệt sau tổn thương thần kinh lâu ngày. Cần trao đổi mục tiêu thực tế: giảm đau, đi lại tốt hơn và bảo vệ chức năng thần kinh là những kết quả có liên quan nhưng khác nhau.
Hiểu sự cải thiện và việc chụp lại
Triệu chứng và hình ảnh không phải lúc nào cũng cải thiện cùng tốc độ. Một người có thể lấy lại chức năng trong khi bất thường đĩa đệm vẫn còn thấy được. Ngược lại, phần thoát vị trông nhỏ hơn không bảo đảm dây thần kinh tổn thương đã hồi phục hoàn toàn. Vì vậy, thường không cần MRI lặp lại chỉ để chứng minh đã lành khi hồi phục tiến triển như dự kiến.
Tái khám nên xem xét chức năng thực tế và mọi thiếu hụt thần kinh. Yếu kéo dài, kiểu triệu chứng mới hoặc quyết định phẫu thuật có thể là lý do kiểm tra thêm. Cần phân biệt đau mỏi sau tăng hoạt động với mất sức cơ rõ rệt; nếu không chắc, hãy khám lại thay vì quyết định điều trị chỉ dựa vào báo cáo phim cũ.
Hồi phục, công việc và tái phát
Sau mổ, đi bộ và hoạt động thường tăng dần theo loại thủ thuật và kế hoạch của nhóm phẫu thuật. Chăm sóc vết mổ, giới hạn nâng đồ và thời điểm lái xe hoặc đi làm được cá nhân hóa. Yếu mới xuất hiện, thay đổi tiểu tiện, sốt hoặc rỉ dịch vết mổ cần được tư vấn sớm. Cần phân biệt khó chịu sau mổ với triệu chứng thần kinh mới hoặc nặng lên.
Khi không mổ, trở lại làm việc và tập luyện từng bước cũng hỗ trợ hồi phục. Tạm điều chỉnh nâng đồ nặng, cúi lặp lại hoặc ngồi lâu có thể giúp tiếp tục tham gia hoạt động. Không nhất thiết phải hết đau hoàn toàn mới được làm bất kỳ công việc nào, nhưng nhiệm vụ đòi hỏi an toàn cần đủ sức cơ, vận động và không bị tác dụng an thần của thuốc ảnh hưởng.
Triệu chứng có thể tái phát, và tái phát không tự động có nghĩa cần mổ. Hoạt động đều đặn, tăng sức mạnh từng bước, bỏ thuốc lá và tăng tải hợp lý hỗ trợ sức khỏe cột sống, nhưng không biện pháp nào bảo đảm phòng ngừa. Đợt mới cần được đánh giá theo đặc điểm riêng, nhất là khi kiểu triệu chứng hoặc dấu thần kinh khác trước.
Cách tiếp cận hữu ích nhất là chọn điều trị phù hợp với triệu chứng và chức năng thần kinh, duy trì vận động chịu được và nhận ra cảnh báo sớm. Phần lớn vấn đề đĩa đệm cho phép thời gian điều trị bảo tồn; thay đổi bàng quang, ruột, cảm giác vùng yên ngựa hoặc sức cơ giảm dần đòi hỏi xử trí khẩn cấp khác hẳn.
Câu hỏi thường gặp
thoát vị đĩa đệm có phải lúc nào cũng cần điều trị không?
Không. Nhu cầu điều trị phụ thuộc vào chẩn đoán, mức độ triệu chứng, nguy cơ và hoàn cảnh cá nhân. Bác sĩ hoặc dược sĩ có thể giúp xác định bước phù hợp.
Tôi có thể tự chẩn đoán hoặc tự kê thuốc từ bài viết này không?
Không. Đây là thông tin tổng quát. Chẩn đoán, liều thuốc và điều trị cần dựa trên đánh giá cá nhân.
Khi nào cần đi khám gấp?
Cần khám khẩn khi có khó thở, ngất, đau dữ dội, lú lẫn, yếu liệt mới xuất hiện, chảy máu đáng kể, phản ứng dị ứng nặng hoặc triệu chứng tiến triển nhanh.
Tại Việt Nam nên bắt đầu khám ở đâu?
Vấn đề ổn định có thể bắt đầu tại phòng khám đa khoa hoặc chuyên khoa phù hợp. Dấu hiệu cảnh báo cần khoa cấp cứu bệnh viện.
Tôi nên mang thông tin gì khi đi khám?
Mang danh sách thuốc và thực phẩm bổ sung, dị ứng, bệnh nền, thời điểm khởi phát triệu chứng và các kết quả xét nghiệm hoặc đơn thuốc liên quan.
Nguồn
