Ung thư vòm họng bắt đầu ở phần trên của họng, phía sau mũi. Vùng này không dễ nhìn thấy khi mở miệng, nên khối u sớm có thể gây biểu hiện ở cổ hoặc tai trước khi có vấn đề rõ ở họng. Khối ở cổ kéo dài, thay đổi thính lực một bên không rõ nguyên nhân hoặc dịch mũi lẫn máu tái diễn cần được khám.
Những triệu chứng này thường do bệnh khác hơn là ung thư. Nhận biết nhằm tránh bỏ qua triệu chứng dai dẳng hoặc tiến triển, không phải chẩn đoán ung thư qua danh sách biểu hiện. Khám, lấy mẫu mô và chẩn đoán hình ảnh phù hợp giúp xác định tình trạng và định hướng điều trị nếu phát hiện ung thư.
Bệnh bắt đầu ở đâu?
Vòm họng nằm phía trên sau khoang miệng, thông với đường mũi. Lỗ vòi nhĩ, giúp thông khí tai giữa, mở vào vùng này. Khối u có thể cản trở thông khí và gây dịch sau màng nhĩ, giải thích vì sao biểu hiện ở tai lại bắt nguồn từ ngoài tai.
Phần lớn ung thư vòm họng xuất phát từ tế bào niêm mạc và được gọi là ung thư biểu mô. Bệnh khác với ung thư amidan, lưỡi, thanh quản hoặc phần họng thấp hơn. Vị trí chính xác và loại mô học quan trọng vì yếu tố nguy cơ và điều trị khác nhau giữa các ung thư đầu cổ. Tên chung như “ung thư họng” chưa đủ để chọn điều trị hoặc diễn giải tiên lượng.
Triệu chứng cần được kiểm tra
Khối ở cổ có thể là dấu hiệu đầu tiên do tế bào ung thư lan đến hạch lân cận. Biểu hiện khác gồm nghẹt mũi, chảy máu mũi, dịch nhầy lẫn máu, nghe kém, ù tai hoặc cảm giác đầy tai kéo dài. Một số người bị đau đầu, tê mặt hoặc nhìn đôi khi cấu trúc gần đó bị ảnh hưởng.
Sắp xếp khám khi triệu chứng kéo dài, tiến triển hoặc chủ yếu ở một bên, nhất là khi xuất hiện cùng nhau. Khối cổ không giảm không nên được điều trị lặp lại mà chưa có giải thích rõ. Khó thở, chảy máu nhiều hoặc thiếu hụt thần kinh mới cần chăm sóc khẩn cấp. Không chờ đủ một số tuần nhất định nếu biểu hiện nặng hoặc xấu đi. Ngược lại, đau họng ngắn ngày khi cảm lạnh tự nó không phải bằng chứng mạnh của bệnh này.
Những bệnh khác có thể biểu hiện tương tự
Nhiễm trùng hô hấp, viêm mũi dị ứng, bệnh xoang, hạch to lành tính và vấn đề tai giữa có thể gây triệu chứng chồng lấp. Bác sĩ xem xét thời gian, kết quả khám và đáp ứng với điều trị phù hợp. Khó khăn không nằm ở việc mọi triệu chứng đều lạ, mà ở chỗ lời giải thích thông thường trở nên kém thuyết phục khi vấn đề mãi chưa hết.
Ở người lớn, dịch tai giữa một bên kéo dài chưa rõ nguyên nhân có thể là lý do kiểm tra vòm họng. Nhìn phía trước mũi hoặc khoang miệng bình thường chưa chắc đã đánh giá được vùng phía sau. Kháng sinh lặp lại không thay cho khảo sát khối chưa rõ nguyên nhân hoặc triệu chứng một bên tiến triển. Nếu lần khám đầu yên tâm nhưng vấn đề vẫn tiếp diễn, tái khám là một phần chẩn đoán, không có nghĩa lần khám trước vô ích.
Yếu tố nguy cơ và vai trò của virus Epstein–Barr
Ung thư vòm họng phổ biến hơn ở một số vùng châu Á so với nhiều quần thể phương Tây. Nguy cơ phản ánh phối hợp giữa tính nhạy cảm di truyền, phơi nhiễm môi trường và yếu tố virus. Tiền sử ở người thân gần có thể liên quan. Hút thuốc và một số kiểu ăn thực phẩm bảo quản bằng muối cũng được liên hệ với tăng nguy cơ.
Virus Epstein–Barr, gọi tắt EBV, liên quan chặt chẽ với nhiều ung thư biểu mô vòm họng. Tuy nhiên, nhiễm EBV rất phổ biến và phần lớn người nhiễm không bao giờ mắc ung thư này. Xét nghiệm kháng thể dương tính không có nghĩa đang có khối u. Yếu tố nguy cơ giúp bác sĩ hiểu toàn cảnh, không xác định một nguyên nhân duy nhất ở từng cá nhân. Người không có yếu tố được nhận diện vẫn có thể mắc bệnh, còn đa số người có yếu tố nguy cơ sẽ không mắc.
Khám tai mũi họng gồm những gì?
Bác sĩ tai mũi họng thường khám mũi, tai, miệng và cổ, đồng thời hỏi về thính lực, triệu chứng mũi và thay đổi thần kinh. Camera mềm, nhỏ đưa qua mũi có thể quan sát trực tiếp vòm họng. Có thể dùng thuốc tê tại chỗ; bác sĩ sẽ giải thích cảm giác dự kiến khi khám.
Camera giúp nhận diện vùng bất thường nhưng hình thức bên ngoài không xác lập chẩn đoán mô học. Nếu có mô đáng nghi, sẽ lên kế hoạch sinh thiết. Khối cổ cũng có thể được đánh giá bằng siêu âm và lấy mẫu bằng kim. Báo thuốc ảnh hưởng chảy máu trước thủ thuật, nhưng không tự ngừng thuốc chống đông được kê. Cách lấy mẫu phụ thuộc vị trí và câu hỏi chẩn đoán, không đơn giản là lấy bỏ khối dễ nhìn nhất.
Vì sao sinh thiết quan trọng?
Bác sĩ giải phẫu bệnh kiểm tra mô để xác định có ung thư không và thuộc loại nào. Xét nghiệm bổ sung có thể đánh giá đặc điểm như liên quan EBV. Bệnh khác, kể cả lymphoma, có thể xuất hiện tại vùng này và cần điều trị khác. Vì vậy, chỉ chụp hình hoặc xét nghiệm máu thường không đủ để xác nhận ung thư biểu mô vòm họng.
Đôi khi mẫu đầu chưa trả lời được câu hỏi, nhất là khi có quá ít mô đại diện. Khi đó có thể cần lấy thêm hoặc chuyên gia xem lại. Hỏi kết quả giải phẫu bệnh đã cuối cùng chưa và còn xét nghiệm nào đang chờ. Ý kiến giải phẫu bệnh thứ hai hữu ích trong trường hợp hiếm hoặc chưa chắc chắn. Kế hoạch điều trị cần dựa vào chẩn đoán xác nhận, không dựa vào ảnh, danh sách triệu chứng hoặc phỏng đoán về khối cổ.
Chẩn đoán hình ảnh và giai đoạn
MRI và CT giúp thấy khối u nguyên phát, mô lân cận và hạch. Tùy phát hiện, PET/CT hoặc khảo sát khác đánh giá bệnh có lan xa hay không. Mỗi xét nghiệm trả lời một câu hỏi; cần nhiều xét nghiệm không tự động nghĩa ung thư đã muộn.
Phân giai đoạn mô tả mức lan tại chỗ, hạch vùng và di căn xa, thường tóm tắt bằng T, N, M. Hạch cổ bị ảnh hưởng không giống lan đến cơ quan xa. Giai đoạn kết hợp với mô bệnh học, sức khỏe tổng thể và kết quả khác để định hướng kế hoạch. Không so nhãn giai đoạn giữa các ung thư hoặc hệ thống cũ như thể luôn cùng ý nghĩa. Nhờ đội điều trị giải thích hệ thống được dùng trong báo cáo hiện tại.
Xét nghiệm EBV trong máu và giới hạn sàng lọc
Chuyên gia có thể định lượng DNA EBV trong máu ở một số tình huống, gồm đánh giá hoặc theo dõi khối u liên quan EBV. Kết quả bổ sung thông tin nhưng phụ thuộc loại xét nghiệm, bối cảnh và các khảo sát khác. Nó không thay thế chẩn đoán mô hoặc khám khi triệu chứng vẫn đáng lo.
Sàng lọc người không triệu chứng khác với khảo sát người có triệu chứng. Sàng lọc dựa EBV đã được nghiên cứu hoặc sử dụng trong một số bối cảnh nguy cơ cao, nhưng không nên được giới thiệu như cách tự kiểm tra chung cho tất cả. Kết quả kháng thể EBV thông thường không tương đương quy trình sàng lọc ung thư được thẩm định. Người có tiền sử gia đình rõ có thể trao đổi đánh giá có mục tiêu tại địa phương. Tránh mua riêng “dấu ấn ung thư” với suy nghĩ âm tính bảo đảm không bệnh.
Điều trị được lựa chọn thế nào?
Điều trị thường do đội ngũ có kinh nghiệm ung thư đầu cổ lập kế hoạch. Xạ trị giữ vai trò trung tâm với nhiều ung thư vòm họng vì bệnh thường đáp ứng tia xạ và vị trí khó phẫu thuật. Một số bệnh sớm dùng xạ trị đơn thuần; bệnh rộng hơn thường cần hóa trị trong kế hoạch.
Trình tự có thể gồm hóa trị trước xạ, hóa trị trong khi xạ hoặc điều trị thêm sau đó ở trường hợp được chọn. Không có một phác đồ phù hợp mọi giai đoạn và người bệnh. Chức năng thận, thính lực, thể trạng và mục tiêu ảnh hưởng lựa chọn thuốc. Hỏi mục đích là chữa khỏi, kiểm soát lâu dài hay giảm triệu chứng, và bằng chứng hỗ trợ phương án. Ý kiến thứ hai hợp lý với quyết định lớn, đồng thời tránh trì hoãn không cần thiết khi đã xác nhận kế hoạch cần triển khai đúng lúc.
Xạ trị và tác dụng của điều trị
Kỹ thuật hiện đại như xạ trị điều biến liều điều chỉnh phân bố liều quanh khối u và vùng hạch liên quan, cố gắng hạn chế phơi nhiễm mô bình thường. Cần lập kế hoạch cẩn thận và định vị chính xác. Lịch và vùng chiếu tùy bệnh từng người, không theo một số buổi chung tìm trên mạng.
Tác dụng có thể gồm mệt, kích ứng da, đau rát miệng họng, đổi vị giác, nước bọt đặc và khó nuốt. Một số cải thiện sau điều trị; khô miệng, bệnh răng, thay đổi thính lực hoặc cứng mô có thể kéo dài. Báo sớm để điều chỉnh giảm đau, nước và dinh dưỡng. Không tự gián đoạn liệu trình vì khó ăn; liên hệ nhanh để chăm sóc hỗ trợ và thay đổi điều trị cần thiết được phối hợp.
Hóa trị, miễn dịch và phẫu thuật
Hóa trị có thể tăng hiệu quả tia xạ hoặc điều trị bệnh ngoài vị trí ban đầu. Tùy thuốc, có thể gây buồn nôn, giảm tế bào máu, nguy cơ nhiễm trùng, ảnh hưởng thận, triệu chứng thần kinh hoặc thính lực. Xét nghiệm máu và theo dõi khác giúp điều chỉnh an toàn. Sốt hoặc cảm thấy bệnh cấp tính trong khi hóa trị cần liên hệ khẩn theo hướng dẫn của đội điều trị.
Miễn dịch trị liệu là lựa chọn trong một số tình huống tái phát hoặc di căn, đôi khi phối hợp hóa trị. Chỉ định và khả năng tiếp cận phụ thuộc bối cảnh cùng phê duyệt tại địa phương; đây không phải bảo đảm chữa khỏi hay thay thế mọi điều trị khác. Phẫu thuật có vai trò chọn lọc hơn, như xử trí một số bệnh tồn lưu hoặc tái phát ở vòm hay cổ. Điều trị lại sau xạ trước đó cần cân nhắc đặc biệt vì mô bình thường đã nhận liều đáng kể.
Răng miệng, dinh dưỡng và nuốt
Khám răng trước xạ đầu cổ giúp phát hiện vấn đề nên xử lý trước điều trị. Tia xạ có thể giảm nước bọt và ảnh hưởng lành thương, khiến chăm sóc miệng lâu dài quan trọng hơn. Báo cho nha sĩ về xạ trị trước đây trước nhổ răng hoặc can thiệp xâm lấn; nguy cơ với mô xương hàm đã chiếu vẫn có thể liên quan nhiều năm sau.
Chuyên gia dinh dưỡng và nuốt giúp duy trì lượng ăn và chức năng nuốt. Có thể cần thức ăn mềm ẩm, bổ sung phù hợp hoặc nuôi ăn hỗ trợ tạm thời khi đau hoặc khó nuốt hạn chế ăn uống. Các biện pháp hỗ trợ điều trị, không có nghĩa người bệnh đã thất bại. Báo sụt cân, mất nước, sặc hoặc ho trong bữa ăn. Thực hiện chăm sóc miệng và bài tập nuốt được hướng dẫn riêng; kiểm tra sản phẩm bổ sung với đội ung bướu vì sản phẩm “tự nhiên” vẫn tương tác điều trị.
Theo dõi sau điều trị
Theo dõi nhằm phát hiện tái phát và quản lý tác dụng muộn, có thể gồm khám, nội soi, chẩn đoán hình ảnh và xét nghiệm máu được chọn theo kế hoạch. Thính lực, răng miệng, nuốt và chức năng tuyến giáp có thể cần chú ý. Ví dụ, mệt mới xuất hiện không nên tự động được coi là tất yếu khi có thể do bệnh tuyến giáp điều trị được hoặc nguyên nhân khác.
Báo khối cổ mới, triệu chứng mũi xấu đi, đau dai dẳng hoặc thay đổi thần kinh giữa các lịch hẹn. Đồng thời, không phải mọi triệu chứng sau điều trị là tái phát. Đội ngũ có thể phân biệt quá trình lành, biến chứng dài hạn và dấu hiệu cần khảo sát. Giữ tóm tắt điều trị, đặc biệt vùng xạ và thuốc đã dùng, để chăm sóc tương lai tính đến. Căng thẳng tâm lý, sợ tái phát và thay đổi ăn uống hoặc đời sống xã hội cũng cần hỗ trợ.
Tiên lượng và bước tiếp theo
Triển vọng phụ thuộc giai đoạn, đặc điểm khối u, đáp ứng và sức khỏe tổng thể. Bệnh sớm thường dễ điều trị hơn nhưng thống kê sống còn quần thể không dự đoán kết quả một người. Số liệu cũ cũng có thể phản ánh điều trị khác hiện tại. Nhờ đội ung bướu giải thích bằng chứng có ý nghĩa gì với trường hợp cụ thể và điều gì còn chưa chắc.
Nếu chưa chẩn đoán, bước hữu ích là khám triệu chứng kéo dài, không giả định điều xấu nhất hoặc tự làm xét nghiệm rời rạc. Nếu đã xác nhận ung thư, tập trung vào kế hoạch rõ, quản lý tác dụng phụ và theo dõi. Tránh thuốc lá, duy trì dinh dưỡng và trao đổi cởi mở. Chưa có thảo dược, chất bổ sung hay chế độ ăn đặc biệt được xác lập để thay điều trị ung thư phù hợp. Chẩn đoán kịp thời và chăm sóc phối hợp đáng tin cậy hơn cả trấn an không khảo sát lẫn hoảng sợ chỉ từ triệu chứng.
Câu hỏi thường gặp
Tôi có thể dùng bài này để tự chẩn đoán hoặc tự điều trị không?
Không. Bài cung cấp thông tin chung và điểm chuẩn bị thực tế. Bác sĩ hoặc dược sĩ cần đánh giá triệu chứng, chẩn đoán, thuốc và quyết định điều trị của từng người.
Tôi nên xác nhận thông tin nào trước khi hành động?
Hãy xác nhận các chi tiết có thể thay đổi như lịch hẹn, phí, tồn kho thuốc, khả năng cung cấp dịch vụ và hướng dẫn địa phương từ nguồn chính thức hiện tại.
Nên mang gì khi đi khám?
Mang giấy tờ khi được yêu cầu, danh sách thuốc và dị ứng, hồ sơ cũ liên quan và mốc thời gian ngắn của triệu chứng. Với khám chuyên khoa, nên mang chẩn đoán hình ảnh hoặc xét nghiệm trước đó nếu có.
Khi nào cần tìm trợ giúp y tế khẩn cấp?
Hãy tìm chăm sóc khẩn cấp khi triệu chứng nặng hoặc xấu nhanh, khó thở, ngất, chảy máu nhiều, xuất hiện triệu chứng thần kinh mới hoặc tình huống có vẻ nguy hiểm tức thời.
Nguồn
