“Viêm họng hạt” là cách gọi phổ biến khi thành sau họng có nhiều nốt nhỏ, gồ lên như mặt đá cuội. Những “hạt” này thường là mô lympho phản ứng với tình trạng kích thích hoặc viêm kéo dài, chứ không phải các khối u nhỏ cần đốt bỏ trong mọi trường hợp.
Người bệnh có thể cảm thấy vướng họng, ngứa, hay hắng giọng, ho khan hoặc có dịch chảy xuống họng. Muốn điều trị hiệu quả cần tìm nguyên nhân như dị ứng, viêm mũi xoang, thở miệng, khói thuốc, không khí khô, trào ngược hoặc nhiễm trùng. Chỉ xử lý bề mặt “hạt” mà bỏ qua nguyên nhân thì triệu chứng dễ tái phát.
Các hạt ở thành sau họng là gì?
Mô lympho trong họng tham gia phản ứng miễn dịch. Khi thường xuyên tiếp xúc với dịch mũi, chất gây dị ứng, virus hoặc các tác nhân kích thích, mô này có thể phì đại và tạo hình ảnh lấm tấm. Bác sĩ đôi khi gọi đây là “cobblestone throat”.
Hình ảnh hạt không cho biết chính xác nguyên nhân. Hai người có họng trông giống nhau có thể một người bị viêm mũi dị ứng, người kia bị khô họng do thở miệng. Vì vậy, chẩn đoán không nên chỉ dựa vào ảnh chụp hoặc việc soi gương thấy thành họng đỏ.
Các hạt thường lành tính, nhưng tổn thương một bên, dễ chảy máu, loét không lành hoặc kèm hạch cổ cần được kiểm tra riêng. Không nên mặc định mọi nốt trong họng đều là “viêm họng hạt”.
Triệu chứng thường gặp
Người bệnh có thể gặp:
- cảm giác vướng hoặc có dị vật trong họng;
- ngứa, khô, rát nhẹ;
- hắng giọng thường xuyên;
- ho khan, nhất là khi nằm hoặc lúc thức dậy;
- dịch nhầy bám ở họng;
- hơi thở có mùi;
- giọng mệt hoặc khàn nhẹ sau khi nói nhiều.
Triệu chứng có thể thay đổi theo thời tiết, môi trường điều hòa, mùa dị ứng hoặc sau nhiễm virus. Nếu sốt cao, đau họng dữ dội, khó nuốt, amidan có mủ hoặc hạch cổ đau, cần nghĩ đến một đợt nhiễm trùng cấp thay vì chỉ quy mọi biểu hiện cho viêm họng hạt mạn tính.
Dịch mũi chảy sau và dị ứng
Viêm mũi dị ứng thường gây hắt hơi, ngứa mũi, chảy nước mũi trong và nghẹt mũi. Dịch chảy xuống thành sau họng có thể làm mô lympho phản ứng, gây ho và hắng giọng. Người bệnh đôi khi chỉ chú ý đến họng mà không nhận ra vấn đề bắt đầu ở mũi.
Điều trị cần tập trung kiểm soát dị ứng và đường mũi. Tránh tác nhân đã biết, vệ sinh phòng ngủ, giảm bụi và dùng thuốc theo hướng dẫn có thể hữu ích. Không tự lạm dụng thuốc co mạch nhỏ mũi vì dùng kéo dài có thể gây nghẹt mũi bật lại.
Rửa mũi bằng nước muối có thể giúp làm loãng dịch, nhưng phải dùng nước vô trùng, nước cất hoặc nước đã đun sôi và để nguội theo hướng dẫn. Không dùng trực tiếp nước máy chưa xử lý trong bình rửa mũi, và vệ sinh dụng cụ sau mỗi lần dùng.
Khô họng, khói và thở miệng
Máy lạnh, không khí khô, thiếu nước, nói nhiều và ngủ há miệng có thể khiến niêm mạc họng khô. Nghẹt mũi kéo dài làm người bệnh thở bằng miệng, tạo vòng lặp khô, kích thích và hắng giọng.
Khói thuốc lá, thuốc lá điện tử, bụi mịn, mùi hóa chất và rượu có thể làm triệu chứng nặng hơn. Giảm phơi nhiễm thường quan trọng hơn việc liên tục đổi viên ngậm. Uống nước đều, nghỉ giọng và điều chỉnh độ ẩm phòng ở mức hợp lý có thể giảm khó chịu.
Nếu triệu chứng xuất hiện khi làm việc ở một môi trường cụ thể rồi giảm vào ngày nghỉ, nên ghi lại thời điểm và tác nhân nghi ngờ. Thông tin này giúp bác sĩ đánh giá dị ứng hoặc kích thích nghề nghiệp.
Trào ngược có phải nguyên nhân không?
Trào ngược có thể gây nóng rát sau xương ức, ợ chua, vị chua trong miệng, ho hoặc khàn giọng. Một số người có triệu chứng họng mà ít ợ chua. Tuy nhiên, không phải mọi vướng họng hay ho mạn tính đều do trào ngược.
Tự dùng thuốc ức chế acid kéo dài khi chưa đánh giá có thể không cải thiện triệu chứng và làm bỏ sót nguyên nhân khác. Bác sĩ sẽ cân nhắc kiểu triệu chứng, thời điểm liên quan bữa ăn, cân nặng, thuốc đang dùng và dấu hiệu cảnh báo.
Các biện pháp ít rủi ro gồm tránh ăn quá sát giờ ngủ, giảm bữa tối quá nhiều chất béo, hạn chế rượu nếu làm triệu chứng tăng và duy trì cân nặng phù hợp. Không cần loại bỏ hàng loạt thực phẩm nếu chưa thấy mối liên hệ rõ ràng.
Nhiễm virus và viêm họng liên cầu
Phần lớn đau họng cấp do virus và sẽ tự cải thiện. Ho, sổ mũi, khàn tiếng hoặc viêm kết mạc thường gợi ý virus hơn. Kháng sinh không rút ngắn bệnh do virus và không chữa hình ảnh hạt mạn tính.
Viêm họng do liên cầu nhóm A có thể gây sốt, đau khi nuốt, hạch cổ trước đau và amidan có dịch tiết, thường không kèm ho. Dấu hiệu lâm sàng không phải lúc nào cũng đủ, nên bác sĩ có thể dùng test nhanh hoặc cấy họng tùy trường hợp.
Không tự mua kháng sinh chỉ vì họng đỏ hoặc có hạt. Dùng sai thuốc gây tác dụng phụ và kháng kháng sinh; xem thêm bài về mua kháng sinh không cần đơn.
Viêm họng hạt có lây không?
Bản thân các hạt lympho không lây từ người sang người. Khả năng lây phụ thuộc nguyên nhân. Nếu phản ứng do virus hoặc vi khuẩn đường hô hấp, tác nhân đó có thể lây qua giọt bắn, bàn tay hoặc vật dụng. Dị ứng, trào ngược và khô họng không lây.
Khi đang sốt hoặc có triệu chứng nhiễm hô hấp cấp, nên rửa tay, che khi ho, không dùng chung cốc và hạn chế tiếp xúc gần với người dễ tổn thương. Không cần cách ly chỉ vì bác sĩ từng nói thành họng có hạt.
Khám tai mũi họng gồm những gì?
Bác sĩ sẽ hỏi triệu chứng kéo dài bao lâu, xuất hiện vào thời điểm nào, có nghẹt mũi, ợ chua, hút thuốc, dùng giọng nhiều hoặc đang uống thuốc gì. Khám miệng, họng, mũi, tai và hạch cổ giúp tìm nguyên nhân phối hợp.
Nội soi mũi họng có thể được chỉ định khi triệu chứng kéo dài, khàn tiếng, vướng một bên hoặc khám thường chưa giải thích được. Xét nghiệm dị ứng, test liên cầu hoặc đánh giá trào ngược chỉ cần trong những tình huống phù hợp; không phải ai cũng cần làm mọi xét nghiệm.
Nếu cảm thấy bệnh nặng lên hoặc không biết nên đi đâu khám, hướng dẫn khi bị ốm cần làm gì cung cấp các bước chuẩn bị thực tế.
Cách giảm khó chịu an toàn
Uống đủ nước, súc họng bằng nước muối ấm pha đúng nồng độ, nghỉ giọng và tránh khói có thể giảm triệu chứng. Mật ong có thể làm dịu ho ở người trên một tuổi; không dùng cho trẻ dưới một tuổi. Viên ngậm chỉ giúp giảm khó chịu tạm thời, cần chú ý nguy cơ hóc ở trẻ nhỏ.
Thuốc giảm đau hoặc thuốc dị ứng cần được chọn theo tuổi, bệnh nền và các thuốc đang dùng. Không phối hợp nhiều thuốc cảm nếu chưa kiểm tra hoạt chất trùng lặp. Hướng dẫn dùng thuốc đúng cách giúp tránh nhầm liều.
Hắng giọng liên tục có thể làm niêm mạc rung và kích thích thêm. Khi có cảm giác muốn hắng, thử nhấp nước, nuốt nhẹ hoặc thở chậm qua mũi. Nếu thói quen kéo dài cùng khàn tiếng, trị liệu giọng nói có thể hữu ích.
Có nên đốt hạt không?
Đốt laser, đốt điện hoặc áp lạnh có thể được quảng cáo là cách “chữa dứt điểm”. Thủ thuật chỉ tác động lên vùng mô nhìn thấy và không loại bỏ dị ứng, dịch mũi chảy sau, khói hoặc trào ngược. Hạt có thể xuất hiện lại nếu tác nhân tiếp tục.
Thủ thuật còn có nguy cơ đau, chảy máu, sẹo hoặc cảm giác họng bất thường. Chỉ nên cân nhắc sau khi bác sĩ tai mũi họng xác nhận chỉ định, đã điều trị nguyên nhân và giải thích lợi ích so với rủi ro. Không nên quyết định dựa trên hình ảnh trước–sau quảng cáo.
Dấu hiệu cần đi khám sớm
Khó thở, không nuốt được nước bọt, chảy dãi, sưng cổ tăng nhanh hoặc tiếng thở bất thường cần cấp cứu. Sốt kéo dài, mất nước, đau dữ dội hoặc tình trạng xấu nhanh cũng không nên tự điều trị tại nhà.
Khàn tiếng trên ba tuần, nuốt nghẹn tăng dần, đau tai một bên, chảy máu, hạch cổ, sụt cân hoặc tổn thương một bên cần được khám chuyên khoa. Những dấu hiệu này không đồng nghĩa ung thư, nhưng phải loại trừ bệnh nghiêm trọng. Bài về dấu hiệu ung thư vòm họng giải thích rõ hơn các biểu hiện cần chú ý.
Điều trị hiệu quả bắt đầu từ nguyên nhân
Viêm họng hạt thường là dấu hiệu niêm mạc đang phản ứng, không phải một mục tiêu cần xóa bằng mọi giá. Ghi lại tác nhân, kiểm soát bệnh mũi, giảm khói và khô, đánh giá trào ngược hợp lý, đồng thời tránh kháng sinh không cần thiết là cách tiếp cận bền vững hơn.
Nếu triệu chứng không cải thiện sau khi đã điều chỉnh môi trường và chăm sóc đúng, hãy đi khám thay vì tiếp tục thử nhiều thuốc. Một kế hoạch tốt cần trả lời ba câu hỏi: nguyên nhân chính là gì, biện pháp nào nhắm đúng nguyên nhân, và dấu hiệu nào buộc phải đánh giá lại.
Câu hỏi thường gặp
Viêm họng hạt có phải là một bệnh riêng biệt không?
“Hạt” ở thành sau họng thường mô tả mô lympho phản ứng với kích thích hoặc viêm kéo dài. Cần tìm nguyên nhân như viêm mũi xoang, trào ngược, dị ứng hoặc nhiễm trùng.
Viêm họng hạt có lây không?
Bản thân hình ảnh hạt không lây. Nếu nguyên nhân là virus hoặc vi khuẩn đường hô hấp, tác nhân đó có thể lây sang người khác.
Có cần dùng kháng sinh khi bị viêm họng hạt không?
Không dùng kháng sinh chỉ vì nhìn thấy các hạt. Kháng sinh chỉ có ích khi bác sĩ xác định hoặc nghi ngờ hợp lý nhiễm khuẩn phù hợp.
Khi nào nên khám bác sĩ tai mũi họng?
Nên khám nếu triệu chứng kéo dài, nuốt đau tăng, khàn tiếng, hạch cổ, sút cân, chảy máu hoặc tái phát dù đã điều chỉnh các yếu tố kích thích.
Nguồn
Tác giả
Tan Nguyen
Tác giả y khoa của Vietnam Clinic. Bác sĩ, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh.
Rà soát y khoa
John Maitland
Bác sĩ, Đại học Pennsylvania
Người rà soát y khoa của Vietnam Clinic. Bác sĩ, Đại học Pennsylvania.
