Các loại cảm xúc: Cách nhận biết và hiểu cảm xúc

Con người không chỉ có vui, buồn, sợ hãi hay tức giận. Cảm xúc còn gồm những trải nghiệm tinh tế như nhẹ nhõm, thất vọng, tự hào, ghen tuông, biết ơn và xấu hổ. Mỗi cảm xúc kết hợp đánh giá của não, thay đổi cơ thể, xu hướng hành động và cách con người diễn giải điều đang xảy ra.

Không có một danh sách duy nhất được mọi nhà tâm lý học chấp nhận. Một số mô hình phân chia cảm xúc thành nhóm cơ bản; mô hình khác đặt chúng trên các chiều dễ chịu–khó chịu và kích hoạt cao–thấp. Các cách phân loại là bản đồ để hiểu trải nghiệm, không phải hộp cố định mà mọi người phải khớp vào.

Cảm xúc là gì?

Cảm xúc là phản ứng ngắn hoặc tương đối ngắn trước một sự kiện bên ngoài, ký ức, suy nghĩ hay trạng thái cơ thể. Phản ứng có thể gồm nhịp tim thay đổi, căng cơ, nét mặt, sự chú ý chuyển hướng và thôi thúc hành động. Người trải nghiệm sau đó đặt tên và giải thích cảm xúc dựa trên bối cảnh, ngôn ngữ và kinh nghiệm.

Cảm xúc có chức năng. Sợ hãi báo nguy cơ; tức giận có thể báo ranh giới bị xâm phạm; buồn giúp nhận biết mất mát; vui củng cố điều có ý nghĩa. Chức năng này không khiến mọi hành vi phát sinh từ cảm xúc trở nên phù hợp.

Không nên dùng “hóa chất trong não” như lời giải thích duy nhất. Não, hệ thần kinh tự chủ, hormone, cơ thể, ký ức và hoàn cảnh xã hội cùng tham gia tạo nên trải nghiệm cảm xúc.

Có bao nhiêu loại cảm xúc?

Câu trả lời phụ thuộc tiêu chí. Lý thuyết cảm xúc cơ bản tìm một số trạng thái có biểu hiện và chức năng tương đối đặc trưng. Các mô hình chiều lại mô tả cảm xúc theo mức độ dễ chịu và kích hoạt. Lý thuyết kiến tạo nhấn mạnh não dùng tín hiệu cơ thể cùng kiến thức, ngôn ngữ và bối cảnh để tạo ý nghĩa.

Vì vậy, “6 cảm xúc” hoặc “8 cảm xúc” không phải phép đếm toàn bộ đời sống nội tâm. Đó là một cách tổ chức. Từ vài nhóm lớn, con người có thể phân biệt hàng chục sắc thái, cường độ và tổ hợp.

Trong giao tiếp hằng ngày, điều hữu ích hơn tranh luận con số là nhận ra: mình đang cảm thấy gì, mạnh đến đâu, cơ thể phản ứng thế nào, điều gì kích hoạt và mình muốn làm gì tiếp theo.

Sáu cảm xúc cơ bản thường được nhắc đến

Một mô hình phổ biến mô tả vui, buồn, sợ hãi, tức giận, ghê tởm và ngạc nhiên. Các nghiên cứu về nét mặt giúp mô hình này được biết rộng rãi, nhưng bằng chứng không có nghĩa mỗi cảm xúc luôn tạo một nét mặt giống nhau ở mọi nền văn hóa.

• Vui thường đi cùng cảm giác thỏa mãn, kết nối hoặc đạt mục tiêu; nó có thể yên tĩnh như bình an chứ không chỉ phấn khích.
• Buồn thường liên quan mất mát, thất vọng hoặc nhu cầu rút lui để xử lý điều đã xảy ra.
• Sợ hãi hướng sự chú ý đến nguy cơ và chuẩn bị cơ thể tránh né, đóng băng hoặc tìm bảo vệ.
• Tức giận có thể xuất hiện khi con người nhận thấy bất công, cản trở hay bị xâm phạm ranh giới.
• Ghê tởm giúp tránh thứ bị đánh giá là độc hại hoặc đáng loại bỏ, cả về thể chất lẫn xã hội.
• Ngạc nhiên là phản ứng trước điều bất ngờ; nó có thể nhanh chóng chuyển thành vui, sợ hoặc tò mò.

Mỗi nhóm có nhiều mức độ. Khó chịu khác với giận dữ; lo lắng khác với hoảng sợ. Khả năng dùng từ chính xác giúp người nghe hiểu nhu cầu tốt hơn.

Mô hình tám cảm xúc của Plutchik

Robert Plutchik đề xuất tám cảm xúc chính thành bốn cặp đối lập: vui–buồn, tin tưởng–ghê tởm, sợ hãi–tức giận và ngạc nhiên–mong đợi. “Bánh xe cảm xúc” minh họa cường độ và sự kết hợp, chẳng hạn vui cộng tin tưởng có thể gần với tình yêu.

Mô hình này hữu ích để mở rộng vốn từ và nhận thấy cảm xúc có thể pha trộn. Tuy nhiên, đây vẫn là mô hình lý thuyết, không phải xét nghiệm chẩn đoán. Một người không cần tìm đúng một ô mới có thể hiểu bản thân.

Khi dùng bánh xe cảm xúc, hãy bắt đầu bằng nhóm rộng rồi chọn từ cụ thể hơn. Sau đó kiểm tra xem từ đó có phù hợp với cảm giác cơ thể, suy nghĩ và tình huống hay không.

Cảm xúc phức tạp và cảm xúc xã hội

Cảm xúc phức tạp thường cần đánh giá về bản thân, người khác, quy tắc hoặc hậu quả. Cảm giác tội lỗi liên quan đến đánh giá một hành vi là sai; xấu hổ thường liên quan đánh giá tiêu cực về chính mình. Tự hào xuất hiện khi thành tựu được gắn với bản thân hoặc nhóm.

Ghen tuông thường liên quan nguy cơ mất một mối quan hệ có giá trị, còn đố kỵ liên quan điều người khác có mà mình mong muốn. Biết ơn xuất hiện khi nhận thấy mình nhận được lợi ích từ người khác. Những cảm xúc này chịu ảnh hưởng mạnh của văn hóa, vai trò gia đình và chuẩn mực xã hội.

Nghiên cứu tâm lý học xã hội giúp giải thích vì sao cùng một sự kiện có thể tạo phản ứng khác nhau tùy nhóm, quan hệ và cách diễn giải.

“Tích cực” và “tiêu cực” có phải cách gọi tốt?

Gọi vui là tích cực và buồn là tiêu cực dễ khiến người ta nghĩ cảm xúc khó chịu cần bị loại bỏ. Cách trung tính hơn là dễ chịu và khó chịu. Sợ hãi khó chịu nhưng hữu ích khi có nguy hiểm; tội lỗi có thể thúc đẩy sửa sai; tức giận có thể giúp nhận ra ranh giới.

Ngược lại, cảm xúc dễ chịu không phải lúc nào cũng dẫn đến quyết định tốt. Hưng phấn quá mức có thể làm đánh giá rủi ro kém; tự hào có thể chuyển thành xem thường người khác. Điều quan trọng là cường độ, hoàn cảnh và hành vi theo sau.

Mục tiêu điều hòa cảm xúc không phải luôn cảm thấy vui. Đó là nhận biết thông tin cảm xúc mang lại, chịu đựng trạng thái khó chịu ở mức an toàn và chọn hành động phù hợp với giá trị dài hạn.

Mức kích hoạt: từ bình yên đến hoảng loạn

Ngoài dễ chịu–khó chịu, cảm xúc còn khác nhau về mức kích hoạt. Phấn khích và tức giận thường kích hoạt cao; bình yên và thư thái dễ chịu nhưng kích hoạt thấp; buồn chán hoặc kiệt sức có thể khó chịu và kích hoạt thấp.

Mức kích hoạt giải thích vì sao hai cảm xúc cùng “tiêu cực” cần cách ứng phó khác nhau. Khi hoảng loạn, giảm kích thích và làm chậm nhịp thở có thể hữu ích. Khi trì trệ, một hoạt động nhỏ, ánh sáng ban ngày hoặc kết nối xã hội có thể phù hợp hơn.

Căng thẳng kéo dài có thể khiến cơ thể khó trở về trạng thái nền. Các chiến lược trong bài cách giảm căng thẳng có thể hỗ trợ, nhưng triệu chứng kéo dài hoặc ảnh hưởng chức năng cần được đánh giá.

Cảm xúc, cảm giác và tâm trạng khác nhau thế nào?

Trong đời thường, các từ này thường được dùng thay nhau. Trong tâm lý học, cảm xúc thường chỉ phản ứng có đối tượng hoặc sự kiện tương đối rõ. “Cảm giác” có thể là trải nghiệm chủ quan khi con người nhận biết và gọi tên phản ứng đó, đồng thời cũng có thể chỉ cảm giác cơ thể như đau hoặc nóng.

Tâm trạng thường kéo dài hơn, lan tỏa hơn và không phải lúc nào cũng có nguyên nhân rõ. Một người có thể ở trong tâm trạng cáu kỉnh cả ngày, trong khi cơn tức giận trước một cuộc tranh luận có điểm bắt đầu rõ hơn.

Ranh giới không tuyệt đối. Thiếu ngủ, đau, caffeine, rượu, hormone và bệnh cơ thể đều có thể ảnh hưởng cả tâm trạng lẫn phản ứng cảm xúc.

Có thể cảm thấy nhiều cảm xúc cùng lúc không?

Cảm xúc hỗn hợp rất phổ biến: vui khi nhận công việc mới nhưng lo phải chuyển nhà; nhẹ nhõm sau chia tay nhưng vẫn buồn; tự hào về con và đồng thời nhớ khoảng thời gian trước đó. Hai cảm xúc trái chiều không chứng minh người đó thiếu nhất quán.

Não đánh giá nhiều khía cạnh của cùng một sự kiện. Một phần mang lại lợi ích, phần khác tạo mất mát hoặc không chắc chắn. Cho phép gọi tên cả hai thường giúp đưa ra quyết định thực tế hơn việc ép bản thân chọn một cảm xúc “đúng”.

Biểu hiện cũng phụ thuộc văn hóa và quan hệ. Có người nói trực tiếp; người khác thể hiện qua im lặng, giọng nói, hành động hoặc triệu chứng cơ thể. Không nên suy đoán cảm xúc chỉ từ một nét mặt.

Nhận diện và điều hòa cảm xúc

Một cách đơn giản là dừng lại và hỏi năm điều: chuyện gì vừa xảy ra; cơ thể đang có tín hiệu gì; từ nào mô tả cảm xúc; cường độ từ 0 đến 10; cảm xúc thúc đẩy hành động nào. Sau đó kiểm tra hành động đó có an toàn và phù hợp mục tiêu không.

Kỹ năng này thuộc một phần của trí tuệ cảm xúc: nhận biết, hiểu và điều chỉnh phản ứng mà không phủ nhận trải nghiệm. Viết nhật ký ngắn, trò chuyện với người tin cậy, nghỉ trước khi phản hồi và đặt tên cụ thể có thể giúp.

Điều hòa không đồng nghĩa đàn áp. Né tránh lâu dài, dùng rượu hoặc tự làm đau để thoát cảm xúc thường tạo thêm vấn đề. Khi cường độ cao, ưu tiên an toàn và giảm kích hoạt trước; phân tích nguyên nhân có thể thực hiện sau.

Khi nào cảm xúc trở thành vấn đề cần hỗ trợ?

Cảm xúc khó chịu là một phần bình thường của cuộc sống. Cần cân nhắc hỗ trợ chuyên môn khi buồn, lo, tức giận, tê liệt cảm xúc hoặc thay đổi tâm trạng kéo dài; ảnh hưởng học tập, công việc, giấc ngủ hay quan hệ; hoặc khiến người đó tránh hầu hết hoạt động.

Các đợt hưng phấn bất thường kèm ngủ rất ít, hành vi nguy cơ, suy nghĩ chạy nhanh; cơn hoảng loạn lặp lại; tức giận mất kiểm soát; hoặc ký ức sang chấn xâm nhập cũng cần được đánh giá. Nhà tâm lý hoặc bác sĩ sẽ xem cả bối cảnh, sức khỏe cơ thể, thuốc và chất sử dụng, không chỉ một nhãn cảm xúc.

Nếu có ý nghĩ tự sát, tự làm hại, làm hại người khác hoặc không thể giữ an toàn, hãy tìm trợ giúp khẩn cấp tại địa phương và ở bên người đáng tin cậy. Mục tiêu không phải loại bỏ cảm xúc, mà là giúp con người hiểu tín hiệu, giữ an toàn và hành động linh hoạt hơn.

Câu hỏi thường gặp

Nguồn

1. Thư viện Y khoa Quốc gia Hoa Kỳ - Tái cấu trúc khái niệm cảm xúc cơ bản
2. Thư viện Y khoa Quốc gia Hoa Kỳ - Tổng quan về nhận diện cảm xúc bằng tín hiệu sinh lý
3. Thư viện Y khoa Quốc gia Hoa Kỳ - Nhận diện cảm xúc bằng theo dõi ánh mắt: Phân loại, tổng quan và thách thức hiện nay
4. Thư viện Y khoa Quốc gia Hoa Kỳ - Cách tiếp cận tích hợp để nghiên cứu cơ sở thần kinh của cảm xúc cơ bản