Giang mai là một bệnh lây truyền qua đường tình dục do vi khuẩn Treponema pallidum gây ra và có thể chữa khỏi bằng kháng sinh phù hợp. Tuy nhiên, bệnh có thể tồn tại trong cơ thể trong thời gian dài mà không được phát hiện. Vết loét có thể tự lành và phát ban có thể biến mất dù nhiễm trùng vẫn còn, vì vậy triệu chứng bên ngoài thuyên giảm không có nghĩa là bệnh đã khỏi hoặc không cần điều trị.
Điều quan trọng là nhận biết nguy cơ phơi nhiễm, xét nghiệm đúng thời điểm, điều trị phù hợp với giai đoạn bệnh và tái khám theo hướng dẫn. Bạn tình cũng có thể cần được đánh giá dù không có triệu chứng. Thai kỳ, các triệu chứng ở mắt, thay đổi thính giác hoặc dấu hiệu thần kinh cần được chú ý đặc biệt vì có thể làm thay đổi mức độ khẩn cấp và cách điều trị.
Giang mai lây như thế nào?
Giang mai do Treponema pallidum gây ra. Bệnh thường lây khi có tiếp xúc trực tiếp với tổn thương đang có khả năng lây nhiễm trong quan hệ tình dục qua đường âm đạo, hậu môn hoặc đường miệng. Tổn thương có thể xuất hiện ở bộ phận sinh dục, hậu môn, trực tràng, môi hoặc bên trong miệng, và một số vị trí rất khó quan sát. Vì vậy, người bệnh có thể không nhận ra mình đã phơi nhiễm.
Người mang thai mắc giang mai có thể truyền bệnh sang thai nhi. Bệnh không lây qua bệ toilet, dùng chung thức ăn, đồ uống hoặc các tiếp xúc sinh hoạt thông thường. Bao cao su có thể làm giảm nguy cơ nếu che phủ được vùng tổn thương, nhưng không loại bỏ hoàn toàn khả năng lây nếu vết loét nằm ngoài vùng được bảo vệ. Khi xuất hiện tổn thương nghi ngờ, nên đi khám thay vì chỉ che phủ và chờ tự khỏi.
Giang mai sơ cấp: vết loét đầu tiên
Dấu hiệu đầu tiên thường được nhận biết là săng giang mai, thường là một vết loét chắc và không đau tại vị trí vi khuẩn xâm nhập. Một người có thể có một hoặc nhiều vết loét, và biểu hiện thực tế không phải lúc nào cũng giống mô tả điển hình. Những tổn thương ở miệng, trực tràng hoặc âm đạo đặc biệt dễ bị bỏ sót.
Vết loét có thể tự lành dù không điều trị, nhưng vi khuẩn vẫn còn trong cơ thể. Việc tổn thương biến mất không chứng minh rằng kem bôi, thuốc không kê đơn hay mẹo tại nhà đã chữa khỏi bệnh. Nếu xuất hiện vết loét ở bộ phận sinh dục hoặc miệng sau một lần có nguy cơ phơi nhiễm, nên đi khám và xét nghiệm. Các nguyên nhân khác như herpes hoặc loét không do nhiễm trùng cũng cần được phân biệt.
Giang mai thứ cấp: triệu chứng xuất hiện ở nhiều vị trí
Giang mai thứ cấp có thể gây phát ban, kể cả ở lòng bàn tay hoặc lòng bàn chân, cùng với hạch to, sốt, đau họng, rụng tóc từng mảng hoặc tổn thương tại vùng da ẩm và niêm mạc. Phát ban đôi khi rất kín đáo và không ngứa. Không có một triệu chứng đơn lẻ nào xuất hiện trong mọi trường hợp, và nhiều bệnh khác có thể có biểu hiện tương tự.
Các triệu chứng có thể tự biến mất dù bệnh chưa được điều trị hiệu quả. Vì vậy, không nên chờ đến khi da trở lại bình thường mới quyết định có xét nghiệm hay không. Nếu trước đó từng có vết loét đã lành, hãy thông báo cho bác sĩ. Những triệu chứng xuất hiện cách nhau nhiều tuần vẫn có thể liên quan đến cùng một quá trình nhiễm bệnh.
Giai đoạn tiềm ẩn và giang mai muộn
Giang mai tiềm ẩn là giai đoạn xét nghiệm cho thấy có nhiễm bệnh nhưng người bệnh không còn biểu hiện của giang mai sơ cấp, thứ cấp hoặc tam cấp. Người mắc có thể cảm thấy hoàn toàn khỏe mạnh. Bác sĩ thường dựa vào xét nghiệm cũ, triệu chứng trước đây và lịch sử phơi nhiễm để đánh giá thời điểm nhiễm.
Nếu không được điều trị, giang mai có thể dẫn đến những biến chứng nghiêm trọng ở tim, mạch máu hoặc hệ thần kinh ở một số người. Điều trị có thể giúp ngăn tổn thương tiếp tục tiến triển, nhưng không phải lúc nào cũng đảo ngược được những tổn thương đã hình thành. Chỉ dựa vào một chỉ số xét nghiệm máu cao hay thấp cũng không đủ để xác định giai đoạn hoặc tự lựa chọn phác đồ điều trị.
Ảnh hưởng đến não, mắt và tai
Giang mai có thể ảnh hưởng đến hệ thần kinh, mắt hoặc tai ở nhiều giai đoạn khác nhau, không chỉ sau nhiều năm mắc bệnh. Nhìn mờ mới xuất hiện, đau mắt, giảm thính lực, ù tai, đau đầu dữ dội, yếu người, thay đổi cảm giác hoặc lú lẫn cần được báo cho bác sĩ sớm. Nếu xuất hiện triệu chứng thần kinh đột ngột, hãy tìm chăm sóc cấp cứu ngay cả khi chưa xác định chắc chắn có mắc giang mai hay không.
Giang mai ở mắt hoặc tai có thể cần đánh giá chuyên khoa khẩn cấp vì chậm điều trị có nguy cơ để lại suy giảm lâu dài. Tùy triệu chứng, bác sĩ có thể chỉ định khám mắt, tai hoặc trong một số trường hợp thực hiện chọc dò thắt lưng để xét nghiệm dịch não tủy. Không phải mọi người mắc giang mai đều cần xét nghiệm này.
Hiểu các xét nghiệm máu giang mai
Chẩn đoán giang mai thường sử dụng hai nhóm xét nghiệm. Xét nghiệm đặc hiệu xoắn khuẩn tìm kháng thể liên quan đến Treponema pallidum, trong khi các xét nghiệm không đặc hiệu như RPR hoặc VDRL giúp đánh giá hoạt động của bệnh và theo dõi đáp ứng sau điều trị. Tùy phòng xét nghiệm, một trong hai nhóm có thể được thực hiện trước rồi bổ sung xét nghiệm còn lại.
Một kết quả sàng lọc dương tính không phải lúc nào cũng đủ để kết luận tình trạng hiện tại. Điều trị trước đây, nhiễm rất sớm, kết quả dương tính giả hoặc sự không thống nhất giữa các xét nghiệm đều cần được bác sĩ diễn giải. Xét nghiệm đặc hiệu có thể vẫn dương tính trong nhiều năm hoặc suốt đời sau khi điều trị thành công, vì vậy kết quả dương tính kéo dài không tự động có nghĩa là điều trị thất bại.
Khi nào nên xét nghiệm sau phơi nhiễm?
Ở giai đoạn rất sớm, cơ thể có thể chưa tạo đủ kháng thể để xét nghiệm máu cho kết quả dương tính. Nếu có vết loét nghi ngờ hoặc bạn tình gần đây được chẩn đoán giang mai, bác sĩ có thể khuyên xét nghiệm lại sau một khoảng thời gian, xét nghiệm trực tiếp tổn thương khi có điều kiện hoặc điều trị dựa trên mức độ phơi nhiễm.
Lịch xét nghiệm lại phụ thuộc vào thời điểm phơi nhiễm, triệu chứng và loại xét nghiệm đã sử dụng. Không nên trì hoãn khám chỉ để chờ đủ số tuần nếu đang có tổn thương, mang thai hoặc xuất hiện triệu chứng ở mắt, tai hay hệ thần kinh. Trong một số tình huống, bạn tình có thể được điều trị trước khi xét nghiệm trở nên dương tính dựa trên đánh giá nguy cơ của bác sĩ.
Điều trị giang mai phụ thuộc vào giai đoạn bệnh
Penicillin là thuốc điều trị chính đối với giang mai, nhưng loại thuốc và lịch sử dụng phụ thuộc vào từng giai đoạn. Giang mai sớm không biến chứng có thể được điều trị bằng benzathine penicillin tác dụng kéo dài, trong khi giang mai tiềm ẩn muộn hoặc không xác định được thời gian nhiễm thường cần lịch điều trị dài hơn. Giang mai thần kinh, mắt hoặc tai cần phác đồ khác và có thể phải dùng thuốc đường tĩnh mạch.
Đây là các nguyên tắc điều trị lâm sàng, không phải hướng dẫn tự mua penicillin về tiêm. Những loại thuốc có tên gần giống nhau không nhất thiết có thể thay thế cho nhau. Thai kỳ, tiền sử dị ứng và các biến chứng đi kèm đều có thể ảnh hưởng đến lựa chọn điều trị. Không nên tự thay bằng kháng sinh còn dư hoặc dừng thuốc chỉ vì triệu chứng đã biến mất.
Phản ứng sau khi bắt đầu điều trị
Một số người có thể bị sốt, rét run, đau đầu hoặc đau cơ trong ngày đầu sau khi điều trị, được gọi là phản ứng Jarisch–Herxheimer. Đây là phản ứng của cơ thể với quá trình điều trị nhiễm trùng và không giống với dị ứng penicillin. Bác sĩ có thể giải thích trước các triệu chứng có thể xảy ra và cách theo dõi.
Tuy nhiên, không nên mặc định mọi triệu chứng mới đều là phản ứng Jarisch–Herxheimer. Khó thở, sưng mặt hoặc họng, ngất hoặc các dấu hiệu dị ứng nghiêm trọng khác cần được cấp cứu. Khi mang thai, sốt, cơn co hoặc giảm cử động thai cũng cần được báo ngay cho nhân viên y tế.
Theo dõi sau điều trị
Theo dõi giang mai thường kết hợp đánh giá lâm sàng với xét nghiệm không đặc hiệu định lượng lặp lại. Bác sĩ sẽ so sánh hiệu giá xét nghiệm với thời điểm bắt đầu điều trị, tốt nhất bằng cùng phương pháp và cùng phòng xét nghiệm khi có thể. Thời gian và mức độ giảm hiệu giá có thể khác nhau tùy giai đoạn bệnh, tiền sử nhiễm trước đó và nhiều yếu tố khác.
Hiệu giá tăng rõ rệt và kéo dài có thể gợi ý tái nhiễm hoặc điều trị chưa đạt hiệu quả và cần được đánh giá lại. Một số người vẫn duy trì hiệu giá thấp ổn định dù đã điều trị đầy đủ, đôi khi được gọi là trạng thái serofast. Điều này không đồng nghĩa với việc luôn cần dùng lại kháng sinh.
Bạn tình và thời điểm quan hệ trở lại
Bạn tình gần đây có thể cần được thông báo, xét nghiệm và trong một số trường hợp điều trị. Ai cần được đánh giá phụ thuộc vào giai đoạn bệnh và thời điểm phơi nhiễm. Người không có triệu chứng vẫn có thể mắc giang mai. Điều trị chỉ một người trong khi bạn tình đã phơi nhiễm chưa được đánh giá có thể làm tăng nguy cơ tái nhiễm.
Hãy làm theo hướng dẫn của bác sĩ về thời điểm có thể quan hệ tình dục trở lại, thường sau khi hoàn thành điều trị, xử trí bạn tình phù hợp và các tổn thương đã lành. Không nên chỉ dựa vào việc vết loét đã biến mất hoặc cho rằng bao cao su có thể loại bỏ hoàn toàn nguy cơ khi bệnh vẫn đang hoạt động.
Thai kỳ và giang mai bẩm sinh
Giang mai trong thai kỳ có thể gây sảy thai, thai chết lưu, sinh non hoặc nhiễm trùng nghiêm trọng ở trẻ. Trẻ sơ sinh ban đầu có vẻ khỏe mạnh vẫn có thể cần được đánh giá. Vì vậy, xét nghiệm sớm và xét nghiệm lại khi có chỉ định rất quan trọng, ngay cả khi người mang thai không có triệu chứng.
Penicillin là phương pháp điều trị đã được xác lập để điều trị giang mai trong thai kỳ và giảm nguy cơ truyền bệnh sang thai nhi. Người có tiền sử dị ứng penicillin cần được chuyên khoa đánh giá; trong một số trường hợp có thể cần giải mẫn cảm thay vì tự đổi sang thuốc khác. Không nên trì hoãn điều trị chỉ vì cảm thấy khỏe hoặc đang gần ngày sinh.
Xét nghiệm các bệnh khác và phòng ngừa về sau
Khi được chẩn đoán giang mai, bác sĩ có thể đề nghị xét nghiệm HIV và các bệnh lây truyền qua đường tình dục khác dựa trên loại phơi nhiễm và hoàn cảnh cụ thể. Quan hệ qua đường miệng hoặc hậu môn có thể cần những loại mẫu xét nghiệm khác ngoài nước tiểu. Người có nguy cơ HIV kéo dài cũng có thể được tư vấn về PrEP, nhưng PrEP không điều trị hoặc phòng ngừa giang mai.
Sử dụng bao cao su đều đặn, trao đổi về xét nghiệm với bạn tình và đi khám khi xuất hiện vết loét hoặc phát ban không rõ nguyên nhân có thể giúp giảm nguy cơ. Hiện không có vaccine giang mai được sử dụng thường quy. Không nên tự dùng kháng sinh lặp lại để phòng bệnh nếu chưa được bác sĩ đánh giá.
Khi nào cần đi khám?
Hãy sắp xếp xét nghiệm nếu bạn tình được chẩn đoán giang mai, nếu có nguy cơ phơi nhiễm kèm triệu chứng hoặc xuất hiện tổn thương mới ở bộ phận sinh dục, hậu môn hoặc miệng. Cần tìm chăm sóc y tế khẩn cấp nếu xuất hiện thay đổi thị lực, giảm thính lực, triệu chứng thần kinh nghiêm trọng hoặc có vấn đề đáng lo trong thai kỳ.
Điều trị giang mai là một quá trình gồm nhiều bước: xác nhận chẩn đoán, xác định giai đoạn, điều trị phù hợp, đánh giá bạn tình và theo dõi đáp ứng. Việc phát ban hoặc vết loét tự biến mất không có nghĩa là bệnh đã khỏi. Giang mai có thể chữa được, và đánh giá sớm cùng điều trị đúng giúp giảm nguy cơ xảy ra những biến chứng có thể phòng tránh.
Câu hỏi thường gặp
Tôi có thể dùng bài này để tự chẩn đoán hoặc tự điều trị không?
Không. Bài cung cấp thông tin chung và điểm chuẩn bị thực tế. Bác sĩ hoặc dược sĩ cần đánh giá triệu chứng, chẩn đoán, thuốc và quyết định điều trị của từng người.
Tôi nên xác nhận thông tin nào trước khi hành động?
Hãy xác nhận các chi tiết có thể thay đổi như lịch hẹn, phí, tồn kho thuốc, khả năng cung cấp dịch vụ và hướng dẫn địa phương từ nguồn chính thức hiện tại.
Nên mang gì khi đi khám?
Mang giấy tờ khi được yêu cầu, danh sách thuốc và dị ứng, hồ sơ cũ liên quan và mốc thời gian ngắn của triệu chứng. Với khám chuyên khoa, nên mang chẩn đoán hình ảnh hoặc xét nghiệm trước đó nếu có.
Khi nào cần tìm trợ giúp y tế khẩn cấp?
Hãy tìm chăm sóc khẩn cấp khi triệu chứng nặng hoặc xấu nhanh, khó thở, ngất, chảy máu nhiều, xuất hiện triệu chứng thần kinh mới hoặc tình huống có vẻ nguy hiểm tức thời.
Nguồn
