Glucose là gì? Chỉ số đường huyết bình thường và ý nghĩa kết quả

Glucose là một loại đường đơn và là một trong những nguồn năng lượng chính của cơ thể. Glucose lưu thông trong máu và được các tế bào trên toàn cơ thể sử dụng, đặc biệt là não và cơ bắp.

Phần lớn glucose đến từ lượng carbohydrate trong thực phẩm, mặc dù gan cũng có thể tổng hợp và giải phóng glucose khi cơ thể cần năng lượng giữa các bữa ăn hoặc trong những khoảng thời gian nhịn ăn kéo dài. Các hormone, đặc biệt là insulin và glucagon, giúp duy trì nồng độ đường huyết ở mức ổn định.

Xét nghiệm glucose (xét nghiệm đường huyết) là một trong những xét nghiệm phổ biến nhất được sử dụng để đánh giá đường huyết. Xét nghiệm này giúp sàng lọc hoặc chẩn đoán các tình trạng như tiền đái tháo đường và bệnh đái tháo đường, đồng thời trong một số trường hợp có thể phát hiện tình trạng hạ đường huyết mức độ nguy hiểm.

Ý nghĩa của kết quả xét nghiệm glucose phụ thuộc vào nhiều yếu tố, bao gồm trạng thái nhịn ăn của người bệnh, thời điểm lấy mẫu máu, tình trạng thai kỳ và loại xét nghiệm được thực hiện.

Glucose là gì?

Glucose là một loại carbohydrate đóng vai trò là nguồn nhiên liệu quan trọng cho các tế bào của cơ thể.

Sau khi thực phẩm chứa carbohydrate được tiêu hóa, glucose đi vào máu. Tuyến tụy sẽ phản ứng bằng cách tiết ra insulin, một hormone giúp glucose di chuyển từ máu vào nhiều tế bào, nơi nó có thể được sử dụng để tạo năng lượng hoặc được dự trữ để dùng sau.

Gan cũng đóng vai trò quan trọng trong điều hòa glucose. Gan dự trữ glucose dưới dạng glycogen và có thể giải phóng glucose khi glucose máu bắt đầu giảm. Trong những khoảng thời gian dài không ăn, gan có thể tạo glucose mới thông qua một quá trình gọi là tân tạo đường.

Cơ chế cân bằng này giúp ngăn chặn tình trạng đường huyết tăng quá cao hoặc giảm quá thấp trong điều kiện sinh lý bình thường.

Glucose máu là gì?

Glucose máu, thường được gọi là đường huyết, là nồng độ glucose đang lưu thông trong máu tại một thời điểm nhất định.

Glucose máu tự nhiên tăng sau khi ăn và thường giảm trở lại khi insulin giúp các tế bào hấp thu glucose. Trong thời gian nhịn đói, gan giúp duy trì nguồn glucose đầy đủ, đặc biệt cho các cơ quan như não bộ.

Do đó, đường huyết không bao giờ cố định ở một con số duy nhất trong suốt cả ngày. Mức bình thường sẽ biến thiên tùy theo bữa ăn, mức độ hoạt động thể chất, nội tiết tố, tình trạng bệnh lý và nhiều yếu tố khác.

Xét nghiệm glucose máu là gì?

Xét nghiệm glucose máu đo lượng glucose trong một mẫu máu.

Một số loại xét nghiệm glucose được sử dụng trong thực hành y khoa gồm:

• Glucose huyết tương lúc đói.
• Glucose huyết tương ngẫu nhiên.
• Nghiệm pháp dung nạp glucose đường uống.
• Đo glucose mao mạch tại nhà.
• Theo dõi glucose liên tục ở một số bệnh nhân.

Xét nghiệm A1C cũng được sử dụng rộng rãi khi đánh giá đái tháo đường, mặc dù xét nghiệm này không đo glucose tại một thời điểm cụ thể. Thay vào đó, A1C phản ánh mức glucose máu trung bình trong khoảng 2 đến 3 tháng gần nhất.

Glucose lúc đói là gì?

Xét nghiệm glucose huyết tương lúc đói đo glucose máu sau khi người bệnh không ăn ít nhất 8 giờ. Thông thường vẫn có thể uống nước trong thời gian nhịn đói.

Vì thức ăn gần đây không ảnh hưởng trực tiếp đến kết quả, glucose lúc đói thường được sử dụng để sàng lọc và chẩn đoán tiền đái tháo đường và đái tháo đường.

Để kết quả được diễn giải chính xác hơn, người bệnh nên tuân theo hướng dẫn của phòng xét nghiệm hoặc nhân viên y tế về việc nhịn đói trước xét nghiệm.

Chỉ số glucose lúc đói bình thường là bao nhiêu?

Ở người trưởng thành không mang thai, các ngưỡng chẩn đoán thường được sử dụng đối với glucose huyết tương lúc đói gồm:

• Bình thường: dưới 100 mg/dL, hoặc dưới 5,6 mmol/L.
• Tiền đái tháo đường: 100 đến 125 mg/dL, hoặc khoảng 5,6 đến 6,9 mmol/L.
• Ngưỡng đái tháo đường: 126 mg/dL trở lên, hoặc 7,0 mmol/L trở lên.

Một kết quả nằm trong ngưỡng đái tháo đường không phải lúc nào cũng đủ để đưa ra chẩn đoán xác định chỉ qua một lần xét nghiệm. Ở người không có triệu chứng rõ ràng, nhân viên y tế thường xác nhận kết quả bằng cách xét nghiệm lại hoặc sử dụng một xét nghiệm chẩn đoán khác.

Khoảng tham chiếu của phòng xét nghiệm cũng có thể khác nhau đôi chút, vì vậy kết quả của từng người nên được diễn giải dựa trên khoảng tham chiếu do phòng xét nghiệm cung cấp và bối cảnh lâm sàng.

Glucose máu ngẫu nhiên là gì?

Xét nghiệm glucose huyết tương ngẫu nhiên đo glucose mà không yêu cầu người bệnh phải nhịn ăn.

Do kết quả có thể bị ảnh hưởng bởi thời điểm ăn gần nhất, glucose ngẫu nhiên được diễn giải khác với glucose lúc đói.

Mức glucose huyết tương ngẫu nhiên 200 mg/dL (11,1 mmol/L) trở lên có thể hỗ trợ chẩn đoán đái tháo đường khi người bệnh đồng thời có các triệu chứng điển hình của tăng đường huyết như khát nhiều, tiểu nhiều hoặc sụt cân không rõ nguyên nhân.

Nếu không có các triệu chứng điển hình, thường cần thêm xét nghiệm trước khi chẩn đoán đái tháo đường.

Nghiệm pháp dung nạp glucose đường uống là gì?

Nghiệm pháp dung nạp glucose đường uống, hay OGTT, đánh giá khả năng chuyển hóa và dung nạp một lượng glucose xác định.

Người bệnh thường được lấy mẫu máu lúc đói, sau đó uống một dung dịch có chứa glucose. Glucose máu được đo lại sau một khoảng thời gian nhất định, thường là 2 giờ.

Ở người trưởng thành không mang thai, giá trị sau 2 giờ với 75 g glucose thường được diễn giải như sau:

• Bình thường: dưới 140 mg/dL, hoặc dưới 7,8 mmol/L.
• Tiền đái tháo đường: 140 đến 199 mg/dL, hoặc khoảng 7,8 đến 11,0 mmol/L.
• Ngưỡng đái tháo đường: 200 mg/dL trở lên, hoặc 11,1 mmol/L trở lên.

Khi xét nghiệm đái tháo đường thai kỳ, các tiêu chuẩn khác được sử dụng.

Glucose khác A1C như thế nào?

Xét nghiệm glucose cho biết nồng độ glucose máu tại một thời điểm cụ thể. Xét nghiệm A1C cung cấp thông tin về mức glucose máu trung bình trong vài tháng trước đó.

A1C được báo cáo dưới dạng phần trăm thay vì mg/dL hoặc mmol/L.

Các nhóm chẩn đoán thường được sử dụng cho người trưởng thành không mang thai gồm:

• A1C bình thường: dưới 5,7%.
• Tiền đái tháo đường: 5,7% đến 6,4%.
• Ngưỡng đái tháo đường: 6,5% trở lên.

Xét nghiệm A1C và glucose có thể cho ra kết quả không hoàn toàn đồng nhất trên cùng một bệnh nhân. Trong các trường hợp kết quả mâu thuẫn hoặc chưa rõ ràng, bác sĩ có thể yêu cầu lặp lại xét nghiệm.

Glucose cao có nghĩa là gì?

Glucose máu cao được gọi là tăng đường huyết.

Glucose có thể tăng tạm thời sau khi ăn, trong thời gian bị bệnh, khi cơ thể chịu stress hoặc do một số loại thuốc. Glucose tăng kéo dài có thể cho thấy rối loạn điều hòa đường huyết, tiền đái tháo đường hoặc đái tháo đường.

Các yếu tố khác có thể góp phần làm glucose tăng gồm:

• Sản xuất insulin không đủ.
• Giảm độ nhạy với insulin.
• Một số rối loạn nội tiết.
• Bệnh cấp tính hoặc nhiễm trùng.
• Một số thuốc corticosteroid.
• Stress sinh lý đáng kể.

Một kết quả tăng nhẹ đơn lẻ không nên tự động được xem là đái tháo đường. Loại xét nghiệm, tình trạng nhịn đói và bối cảnh lâm sàng đều quan trọng.

Nếu bạn đang cân nhắc có nên xét nghiệm hay không, bài test nguy cơ tiểu đường giúp bạn liệt kê các yếu tố nguy cơ của mình trước khi đặt lịch.

Triệu chứng của glucose máu cao là gì?

Tăng đường huyết nhẹ có thể không gây triệu chứng rõ ràng.

Khi glucose tăng cao hơn đáng kể, các triệu chứng có thể bao gồm:

• Khát nhiều.
• Tiểu nhiều.
• Mệt mỏi.
• Nhìn mờ.
• Sụt cân không rõ nguyên nhân.
• Đói nhiều hơn.
• Nhiễm trùng tái phát ở một số người.

Glucose quá cao có thể trở nên nguy hiểm, đặc biệt ở người mắc đái tháo đường, và có thể dẫn đến các biến chứng nghiêm trọng như nhiễm toan ceton do đái tháo đường hoặc trạng thái tăng đường huyết tăng áp lực thẩm thấu.

Nên được đánh giá y khoa khẩn cấp khi glucose rất cao kèm nôn, đau bụng, thở nhanh hoặc khó thở, lú lẫn, mất nước nghiêm trọng, yếu rõ rệt hoặc giảm ý thức.

Glucose thấp có nghĩa là gì?

Glucose máu thấp được gọi là hạ đường huyết.

Đối với nhiều người mắc đái tháo đường, mức glucose dưới 70 mg/dL (3,9 mmol/L) được xem là thấp và cần được chú ý. Ý nghĩa của một chỉ số cụ thể phụ thuộc vào triệu chứng, thuốc đang dùng và tiền sử bệnh.

Hạ đường huyết thường là tác dụng phụ không mong muốn của quá trình điều trị đái tháo đường, đặc biệt khi bệnh nhân sử dụng insulin tiêm hoặc một số nhóm thuốc viên hạ đường huyết.

Ngoài ra còn có những nguyên nhân khác, nhưng tình trạng glucose thấp tái diễn không rõ nguyên nhân ở người không mắc đái tháo đường cần được đánh giá y khoa thay vì tự chẩn đoán.

Triệu chứng của glucose thấp là gì?

Triệu chứng có thể xuất hiện nhanh và bao gồm:

• Run tay chân.
• Đổ mồ hôi.
• Đói.
• Hồi hộp, đánh trống ngực.
• Chóng mặt.
• Dễ cáu gắt.
• Khó tập trung.
• Yếu sức.
• Lú lẫn.

Hạ đường huyết nghiêm trọng có thể gây co giật, mất ý thức hoặc khiến người bệnh không thể tự xử trí và cần được hỗ trợ khẩn cấp.

Những người sử dụng thuốc có thể gây hạ đường huyết nên tuân theo phác đồ xử trí hạ đường huyết do đội ngũ y tế hướng dẫn để xử trí khi glucose thấp.

Vì sao glucose máu tăng sau khi ăn?

Carbohydrate được phân giải trong quá trình tiêu hóa thành các loại đường nhỏ hơn, bao gồm glucose. Sau đó, glucose đi từ đường tiêu hóa vào máu.

Điều này làm glucose máu tăng tự nhiên sau bữa ăn. Đáp lại, tuyến tụy tiết insulin, giúp glucose đi vào tế bào và làm giảm lượng glucose còn lại trong máu.

Mức độ và thời điểm tăng phụ thuộc vào các yếu tố như:

• Lượng và loại carbohydrate được ăn.
• Hàm lượng chất xơ.
• Chất béo và protein trong bữa ăn.
• Hoạt động thể chất.
• Độ nhạy insulin.
• Thuốc điều trị đái tháo đường, nếu có.

Vì vậy, glucose tăng sau ăn là hiện tượng bình thường. Điều đáng lo ngại là khi mức glucose duy trì quá cao hoặc cơ thể bị suy giảm khả năng điều hòa glucose.

Những hormone nào điều hòa glucose?

Một số hormone tham gia điều hòa glucose.

Insulin

Insulin được sản xuất bởi các tế bào beta của tuyến tụy. Hormone này làm giảm glucose máu bằng cách giúp glucose đi vào nhiều tế bào và thúc đẩy dự trữ năng lượng dư thừa.

Glucagon

Glucagon được sản xuất bởi các tế bào alpha của tuyến tụy. Khi glucose máu giảm, glucagon phát tín hiệu cho gan giải phóng glucose vào máu.

Cortisol

Cortisol có thể làm tăng lượng glucose sẵn có, đặc biệt trong thời gian stress và nhịn đói, bằng cách ảnh hưởng đến quá trình sản xuất và chuyển hóa glucose.

Adrenaline

Adrenaline có thể nhanh chóng làm tăng vọt đường huyết tức thời để cung cấp năng lượng khẩn cấp cho cơ thể trong các tình huống stress cấp tính hoặc vận động thể lực cường độ cao

Sự tương tác giữa các hormone này giúp duy trì nguồn năng lượng đầy đủ đồng thời hạn chế biến động glucose quá mức trong điều kiện bình thường.

Glucose có giống đường không?

Glucose là một loại đường, nhưng hai từ này không hoàn toàn có thể thay thế cho nhau trong dinh dưỡng và hóa học.

Đường ăn, hay sucrose, được cấu tạo từ các phân tử glucose và fructose. Thực phẩm chứa carbohydrate cũng có thể chứa tinh bột và các loại đường khác, sau đó được phân giải hoặc chuyển đổi thành glucose.

Khi nhân viên y tế nói đến "đường huyết", họ thường đang đề cập đến glucose máu.

Vì sao glucose quan trọng đối với não?

Não có nhu cầu năng lượng cao và trong điều kiện bình thường phụ thuộc nhiều vào glucose làm nguồn nhiên liệu.

Vì não không thể dự trữ lượng lớn glucose, duy trì nồng độ glucose đầy đủ trong máu rất quan trọng đối với chức năng thần kinh bình thường.

Điều này giúp giải thích vì sao hạ đường huyết nghiêm trọng có thể nhanh chóng ảnh hưởng đến khả năng tập trung, hành vi, phối hợp vận động và ý thức.

Khi nào nên xét nghiệm glucose?

Nhân viên y tế có thể chỉ định xét nghiệm glucose vì nhiều lý do, bao gồm:

• Sàng lọc tiền đái tháo đường hoặc đái tháo đường type 2.
• Đánh giá các triệu chứng của đường huyết cao hoặc thấp.
• Theo dõi người đã được chẩn đoán đái tháo đường.
• Đánh giá glucose trong thai kỳ.
• Đánh giá một số bệnh nội tiết hoặc chuyển hóa.
• Kiểm tra glucose trong thời gian bị bệnh cấp tính.

Loại xét nghiệm phù hợp nhất phụ thuộc vào tình huống lâm sàng.

Ai có nguy cơ cao mắc đái tháo đường type 2?

Các yếu tố nguy cơ có thể bao gồm tuổi tác cao, thừa cân, ít hoạt động thể chất, tiền sử gia đình mắc đái tháo đường, từng mắc đái tháo đường thai kỳ và một số rối loạn chuyển hóa hoặc nội tiết.

Nguy cơ khác nhau giữa từng người, vì vậy quyết định sàng lọc nên xem xét tiền sử cá nhân và hướng dẫn y khoa tại địa phương.

Người có nguy cơ mắc có thể có glucose bất thường mà không có triệu chứng rõ ràng, đó là lý do sàng lọc có thể hữu ích.

Căng thẳng có thể làm glucose tăng không?

Có. Căng thẳng về thể chất và tâm lý có thể làm tăng các hormone như cortisol và adrenaline, từ đó làm tăng lượng glucose sẵn có.

Bệnh tật, nhiễm trùng, phẫu thuật và các dạng stress sinh lý khác cũng có thể làm glucose máu tăng tạm thời.

Vì vậy, một chỉ số đường huyết tăng vọt khi người bệnh đang nằm viện cấp cứu sẽ được bác sĩ diễn giải rất khác so với một chỉ số glucose lúc đói được thực hiện trong đợt khám sức khỏe tổng quát lúc cơ thể hoàn toàn khỏe mạnh.

Thuốc có thể ảnh hưởng đến glucose không?

Có. Một số loại thuốc có thể ảnh hưởng đến glucose máu.

Ví dụ, corticosteroid có thể làm tăng glucose và khiến việc kiểm soát đái tháo đường trở nên khó khăn hơn. Insulin và một số thuốc điều trị đái tháo đường có thể làm giảm glucose và gây hạ đường huyết nếu tác dụng của thuốc quá mạnh so với lượng thức ăn hoặc mức độ hoạt động.

Tuyệt đối không tự ý ngưng các loại thuốc đang được kê đơn chỉ vì một kết quả glucose bất thường mà chưa trao đổi với bác sĩ đang quản lý điều trị.

Có thể kiểm tra glucose tại nhà không?

Người mắc đái tháo đường có thể theo dõi glucose tại nhà bằng máy đo đường huyết. Một giọt máu nhỏ, thường lấy từ đầu ngón tay, được đặt lên que thử và máy sẽ hiển thị kết quả.

Một số người sử dụng thiết bị theo dõi glucose liên tục, đo glucose trong dịch kẽ suốt cả ngày và cung cấp nhiều kết quả cùng xu hướng thay đổi.

Đo glucose tại nhà rất hữu ích trong quản lý đái tháo đường nhưng không phải lúc nào cũng tương đương với xét nghiệm glucose huyết tương tại phòng xét nghiệm được sử dụng để chẩn đoán.

Người không mắc đái tháo đường không nên tự chẩn đoán chỉ dựa trên một kết quả đo glucose tại nhà đơn lẻ.

Xét nghiệm glucose máu tại Việt Nam

Xét nghiệm glucose máu được thực hiện rộng rãi tại các bệnh viện, phòng khám và phòng xét nghiệm y khoa ở Việt Nam. Xét nghiệm có thể nằm trong gói kiểm tra sức khỏe tổng quát hoặc được chỉ định khi nghi ngờ đái tháo đường hay một bệnh chuyển hóa khác.

Nếu bạn đang sống tại Việt Nam và chưa rõ cách tiếp cận dịch vụ y tế, hãy xem hướng dẫn về hệ thống y tế Việt Nam hoạt động như thế nào.

Người có triệu chứng đáng kể hoặc kết quả glucose bất thường rõ rệt nên được đánh giá y khoa phù hợp thay vì chỉ dựa vào các khoảng tham chiếu trên internet.

Nên diễn giải kết quả glucose như thế nào?

Kết quả glucose cần được diễn giải dựa trên chính xác loại xét nghiệm đã được thực hiện.

Những câu hỏi quan trọng gồm:

• Người bệnh có nhịn đói không?
• Đã nhịn đói trong bao lâu?
• Xét nghiệm có được thực hiện sau khi uống dung dịch glucose không?
• Mẫu được lấy tại phòng xét nghiệm hay bằng máy đo tại nhà?
• Người bệnh có đang mang thai không?
• Có đang sử dụng thuốc ảnh hưởng đến glucose không?
• Có đang bị bệnh cấp tính tại thời điểm xét nghiệm không?

Khoảng tham chiếu của phòng xét nghiệm, triệu chứng và tiền sử bệnh cũng cần được xem xét.

Vì vậy, việc tự ý mang kết quả của mình so sánh với một con số duy nhất tìm thấy trên mạng là một hành động thiếu cơ sở khoa học và có thể gây hiểu nhầm.

Khi nào nên đi khám vì chỉ số glucose?

Nên được đánh giá y khoa nếu:

• Glucose lúc đói nhiều lần cao hơn mức bình thường.
• Kết quả xét nghiệm nằm trong ngưỡng tiền đái tháo đường hoặc đái tháo đường.
• Các triệu chứng như khát nhiều và tiểu nhiều kéo dài.
• Glucose thấp không rõ nguyên nhân tái diễn.
• Người đã mắc đái tháo đường gặp khó khăn trong việc kiểm soát glucose.
• Người mang thai có kết quả sàng lọc glucose bất thường.

Cần gọi cấp cứu y tế ngay lập tức nếu glucose quá cao hoặc quá thấp kèm lú lẫn, mất ý thức, co giật, yếu nghiêm trọng, nôn, mất nước đáng kể hoặc bất thường về hô hấp.

Những điều cần nhớ về glucose

Glucose là nguồn năng lượng thiết yếu và là loại đường chính được đo khi nhân viên y tế kiểm tra đường huyết.

Glucose máu thay đổi tự nhiên trong ngày, đặc biệt quanh các bữa ăn. Insulin, glucagon và các hormone khác giúp giữ những thay đổi này trong khoảng phù hợp.

Glucose huyết tương lúc đói, glucose ngẫu nhiên, nghiệm pháp dung nạp glucose đường uống và A1C đều cung cấp những thông tin khác nhau về khả năng điều hòa glucose và nguy cơ đái tháo đường.

Glucose lúc đói dưới 100 mg/dL thường được xem là bình thường ở người trưởng thành không mang thai, trong khi mức 100 đến 125 mg/dL nằm trong ngưỡng tiền đái tháo đường và mức 126 mg/dL trở lên có thể đáp ứng ngưỡng chẩn đoán đái tháo đường khi được xác nhận phù hợp.

Không nên diễn giải một chỉ số glucose đơn lẻ mà không xem xét loại xét nghiệm, tình trạng nhịn đói, triệu chứng và bối cảnh lâm sàng.

Câu hỏi thường gặp

Nguồn

1. NIDDK - Diabetes & Prediabetes Tests
2. MedlinePlus - Blood Glucose
3. CDC - Diabetes Testing