Hắc lào là bệnh nhiễm nấm do nhóm nấm dermatophyte gây ra. Tên tiếng Anh “ringworm” xuất phát từ tổn thương đôi khi có dạng vòng, chứ không có con giun nào nằm dưới da. Nhóm nấm này sử dụng chất sừng ở lớp ngoài của da, tóc và móng, vì vậy bệnh có thể xuất hiện ở nhiều vị trí khác nhau.
Một mảng nhỏ trên cánh tay và vùng da đầu bong vảy kèm tóc gãy cần cách điều trị khác nhau. Nhận biết sự khác biệt này hữu ích hơn việc tìm loại kem mạnh nhất. Phần lớn nhiễm nấm khu trú trên da có thể điều trị được, nhưng tổn thương da đầu, móng, nhiễm nấm lan rộng hoặc phát ban kéo dài cần được khám. Bài viết giải thích triệu chứng, đường lây, nguyên tắc điều trị và những lý do khiến một tổn thương tưởng là hắc lào không khỏi.
Một tổn thương điển hình trông như thế nào?
Nấm da thân thường bắt đầu bằng một vùng nhỏ ngứa, có vảy rồi lớn dần. Bờ ngoài có thể gồ lên hoặc viêm rõ hơn phần giữa, tạo thành hình vòng. Nhiều mảng có thể chồng lên nhau và vùng trung tâm không phải lúc nào cũng hoàn toàn sạch tổn thương. Trên da sẫm màu, vùng viêm có thể nâu, tím hoặc xám thay vì đỏ tươi. Vì vậy, cần chú ý cả hình dạng và bề mặt da, không chỉ màu sắc.
Gãi có thể làm trầy da và gây đau rát. Ảnh chụp giúp theo dõi mảng tổn thương có lan rộng hay không nhưng không xác định chắc chắn loại nấm. Ảnh cũng không cho biết nhiễm trùng đã đi vào nang lông hay chưa. Xuất hiện mảng mới, tăng bong vảy hoặc bờ tiếp tục lan ra gợi ý bệnh vẫn hoạt động, ngay cả khi cảm giác ngứa tạm giảm sau khi bôi kem.
Vị trí tổn thương làm thay đổi cách đánh giá
Tinea corporis là nhiễm nấm dermatophyte trên da thân. Tinea cruris là nấm vùng bẹn, thường quanh mặt trong đùi trên và các nếp gấp lân cận. Tinea pedis, hay nấm bàn chân, thường gây bong da, ngứa hoặc nứt giữa các ngón; một số trường hợp gây bong vảy rộng hơn ở lòng bàn chân. Tinea manuum ảnh hưởng bàn tay và có thể giống tình trạng khô da kéo dài.
Tinea capitis ảnh hưởng tóc và da đầu, còn tinea barbae xảy ra ở vùng râu. Nhiễm nấm dermatophyte ở móng được gọi là tinea unguium, một dạng của bệnh nấm móng. Những tên này mô tả vị trí, không nói lên mức độ sạch sẽ của người bệnh. Một người có thể vừa bị nấm bàn chân vừa có mảng nấm trên thân. Nếu bỏ sót một vị trí nhiễm nấm, đó có thể là lý do vị trí khác liên tục tái phát.
Không phải mọi phát ban hình tròn đều do nấm
Chàm, vảy nến, viêm da tiếp xúc và vảy phấn hồng có thể giống hắc lào. Một số tổn thương hình vòng có bề mặt nhẵn là u hạt dạng vòng chứ không phải nhiễm trùng. Kích ứng vùng bẹn cũng có thể do ma sát hoặc nấm men; móng đổi màu có thể do chấn thương hay bệnh móng khác. Hình thức bên ngoài càng khó đánh giá sau khi đã dùng nhiều loại kem.
Bác sĩ xem xét bờ tổn thương, vảy, phân bố, thay đổi của tóc và các thuốc đã dùng. Khi cần xác nhận, có thể lấy một ít vảy da để tìm thành phần nấm; ở tóc hoặc móng có thể cần loại mẫu tương ứng. Nuôi cấy hoặc xét nghiệm bổ sung hữu ích trong những trường hợp khó. Xét nghiệm đặc biệt có giá trị trước khi dùng thuốc uống kéo dài hoặc khi phát ban tái diễn dù đã chăm sóc có vẻ phù hợp. Kết quả âm tính đôi khi cần được đánh giá lại, thay vì hiểu rằng mọi khả năng nhiễm nấm đều đã bị loại trừ.
Hắc lào lây như thế nào?
Bệnh có thể lây khi tiếp xúc trực tiếp với da bị nhiễm, động vật nhiễm nấm, đồ dùng chung hoặc bề mặt có nấm. Khăn, quần áo, ga giường và lược có thể mang các mảnh da hoặc tóc bị nhiễm. Sàn ẩm ở khu dùng chung đặc biệt liên quan đến nấm bàn chân. Nóng, đổ mồ hôi và quần áo giữ ẩm khiến việc phòng bệnh khó hơn, nhất là trong thời tiết ẩm ở Việt Nam.
Hắc lào không chứng minh người bệnh vệ sinh kém. Thể thao tiếp xúc, sống chung và tiếp xúc thú nuôi vẫn có thể tạo cơ hội lây dù tắm rửa bình thường. Tránh tiếp xúc trực tiếp với vùng tổn thương khi nghi ngờ nhiễm nấm hoặc đang điều trị. Bắt đầu dùng thuốc không có nghĩa mọi trường hợp lập tức hết khả năng lây. Thời điểm trở lại môn thể thao tiếp xúc, trường học hoặc tiếp xúc cơ thể gần phụ thuộc vị trí bệnh, điều trị và quy định địa phương áp dụng.
Nấm da đầu và vùng râu cần cách chăm sóc khác
Nấm da đầu có thể gây vảy, rụng tóc từng mảng, tóc gãy hoặc những chấm đen nhỏ tại nơi tóc gãy sát da. Trẻ em thường gặp hơn nhưng người lớn cũng có thể mắc. Một số trường hợp hình thành vùng viêm sưng, đau gọi là kerion. Tình trạng này có thể bị nhầm với áp xe do vi khuẩn; chậm điều trị phù hợp có nguy cơ để lại mất tóc vĩnh viễn.
Kem bôi ngoài da đầu không điều trị đầy đủ nhiễm nấm bên trong sợi tóc. Thông thường cần thuốc kháng nấm uống theo đơn. Bác sĩ có thể chỉ định thêm dầu gội kháng nấm để giảm phát tán nấm, nhưng dầu gội không thay thế thuốc uống. Người sống cùng có thể cần đánh giá hoặc hướng dẫn dự phòng riêng. Không dùng chung lược, mũ hoặc phụ kiện tóc. Tương tự, các cục đau, mụn mủ hoặc rụng lông ở vùng râu cần được khám thay vì liên tục bôi kem trị phát ban trên thân.
Thay đổi ở móng cần nhiều thời gian để hồi phục
Móng nhiễm nấm có thể dày, vụn, đổi màu hoặc tách một phần khỏi nền móng. Do nhiều bệnh trông tương tự nhau, cần xác nhận trước khi quyết định điều trị. Kem bôi da thông thường không thấm vào móng nhiễm bệnh giống như tác dụng trên lớp da nông. Tùy mức độ và sức khỏe của người bệnh, bác sĩ có thể chọn thuốc bôi chuyên cho móng, thuốc uống hoặc phối hợp.
Một phần tiến triển được đánh giá qua móng khỏe mọc ra, nên hình thức móng có thể cải thiện chậm hơn nhiều so với thời gian điều trị. Phần móng cũ đã hỏng không lập tức trở lại bình thường khi sự phát triển của nấm được kiểm soát. Ngược lại, móng trông đẹp hơn không chứng minh rằng có thể bỏ phần còn lại của liệu trình. Người bị đái tháo đường, tuần hoàn kém hoặc giảm cảm giác cần hỏi ý kiến khi móng đau hay tổn thương và tránh cắt sâu vào da xung quanh.
Khi nào thuốc bôi phù hợp?
Nhiễm nấm giới hạn ở vùng da thông thường thường đáp ứng với kem kháng nấm hoặc dạng thuốc bôi khác. Hoạt chất thường gặp gồm terbinafine, clotrimazole và miconazole, nhưng đối tượng sử dụng và hướng dẫn không giống nhau. Kiểm tra hoạt chất, vị trí được phép dùng và giới hạn tuổi thay vì chỉ dựa vào tên thương mại. Dược sĩ hoặc bác sĩ có thể giúp phân biệt thuốc kháng nấm với sản phẩm trị phát ban có corticoid.
Bôi theo hướng dẫn lên da sạch, khô, bao gồm phần da xung quanh nếu được yêu cầu. Rửa tay sau khi bôi, trừ khi chính bàn tay là nơi cần điều trị. Hoàn thành đủ liệu trình dù ngứa giảm sớm. Một số sản phẩm cần vài tuần, trong khi sản phẩm khác có lịch dùng khác. Không lấy hướng dẫn của một thuốc áp dụng cho thuốc khác. Tránh mắt và niêm mạc; nếu tổn thương gần mắt, cần hỏi ý kiến thay vì tự bôi thuốc da thông thường vào đó.
Khi nào có thể cần thuốc uống?
Nhiễm nấm lan rộng, ảnh hưởng lông tóc, một số trường hợp nấm móng hoặc không đáp ứng với thuốc bôi dùng đúng có thể cần thuốc uống theo đơn. Lựa chọn phụ thuộc tác nhân nghi ngờ, vị trí, thuốc đang dùng và tiền sử sức khỏe. Thuốc kháng nấm uống có thể tương tác đáng kể với thuốc khác và có thể cần đánh giá chức năng gan hoặc theo dõi khác. Không nên mượn thuốc của người khác hay tự chọn chỉ vì kem bôi có vẻ tác dụng chậm.
Mang thai, cho con bú, tuổi nhỏ, bệnh gan và suy giảm miễn dịch có thể làm thay đổi quyết định điều trị. Hãy cho người kê đơn biết cả thuốc không kê đơn và thực phẩm bổ sung. Dùng mạnh hơn hoặc lâu hơn không tự động tốt hơn: chẩn đoán sai, vị trí nhiễm nấm bị bỏ sót hoặc tái tiếp xúc không nhất thiết được giải quyết bằng tăng thuốc. Kế hoạch cần nêu rõ tiến triển dự kiến và khi nào không cải thiện thì phải tái khám.
Vì sao kem corticoid có thể làm bệnh nặng hơn?
Corticoid có thể giảm đỏ và ngứa mà không loại bỏ nấm dermatophyte. Tổn thương tạm trông dịu hơn trong khi nấm vẫn lan. Bờ có thể trở nên khó nhận biết, tạo thành nấm da bị biến đổi do corticoid, còn gọi là tinea incognito. Dùng lặp lại cũng có thể làm mỏng da, đặc biệt ở vùng nhạy cảm như bẹn.
Tránh tự điều trị phát ban hình vòng chưa được chẩn đoán bằng corticoid đơn thuần hoặc kem phối hợp kháng nấm, kháng sinh và corticoid chưa được xem xét. Nếu tổn thương thay đổi sau dùng thuốc, hãy mang sản phẩm hoặc danh sách thành phần khi đi khám. Bác sĩ sẽ quyết định cách ngừng hay thay sản phẩm không phù hợp và có cần xét nghiệm không. Giảm triệu chứng không đồng nghĩa hết nấm; điều này đặc biệt quan trọng khi một sản phẩm có vẻ tác dụng nhanh nhưng phát ban liên tục quay lại.
Thú nuôi và lây nhiễm trong gia đình
Mèo, chó và những động vật khác có thể truyền nấm dermatophyte. Thú nuôi có mảng rụng lông hoặc da bong vảy cần được bác sĩ thú y đánh giá, nhất là khi nhiều người trong nhà có tổn thương tương tự. Không bôi thuốc kháng nấm của người lên động vật nếu chưa được hướng dẫn. Thú nuôi có thể cần chẩn đoán và điều trị riêng; việc vệ sinh nhà nên theo khuyến nghị thú y.
Dùng khăn riêng cho vùng bệnh và giặt quần áo, khăn, ga giường trước khi dùng lại. Làm sạch dụng cụ dùng chung và không trao đổi đồ chăm sóc cá nhân. Rửa tay sau khi chạm động vật nghi nhiễm hoặc vùng phát ban. Những biện pháp này đi cùng điều trị; chà xát da quá mức có thể làm kích ứng nặng hơn. Không bôi thuốc tẩy gia dụng hoặc dung dịch khử khuẩn bề mặt lên tổn thương để cố diệt nấm.
Phòng tái phát mà không vệ sinh quá mức
Lau khô kỹ kẽ ngón chân và nếp gấp sau khi rửa. Thay tất, đồ lót và quần áo tập bị ẩm; để giày khô giữa các lần dùng. Chọn quần áo không làm vùng bệnh liên tục đẫm mồ hôi. Mang dép bảo vệ ở phòng tắm chung. Không dùng chung khăn, giày, dao cạo hoặc đồ thể thao; làm sạch dụng cụ tiếp xúc da trần.
Nếu đồng thời có nấm chân, tổn thương tay và phát ban trên thân, hãy báo đủ cho bác sĩ. Chỉ điều trị mảng dễ nhìn thấy nhất có thể để lại nguồn tái nhiễm. Người trong nhà xuất hiện triệu chứng cần được đánh giá riêng; cho tất cả uống thuốc dự phòng không phải cách xử lý thông thường. Khi tái phát, cần tìm nguồn lây và xác nhận chẩn đoán thay vì quy lỗi cho người bệnh là không đủ sạch sẽ.
Nhiễm nấm dai dẳng có thể có ý nghĩa gì?
Không cải thiện có thể do phát ban không phải nấm, bôi sai, dừng sớm, bỏ sót vị trí khác hoặc tiếp tục phơi nhiễm. Corticoid có thể đã làm thay đổi hình thức tổn thương. Một số nấm dermatophyte còn kháng thuốc kháng nấm thường dùng. Không thể chẩn đoán kháng thuốc chỉ từ ảnh hoặc một lần dùng sản phẩm không kê đơn không thành công.
Cần đánh giá lại nếu bệnh lan rộng bất thường, đau, tái diễn nhiều lần hoặc không đáp ứng sau liệu trình dùng đúng. Báo cho bác sĩ việc đi lại, tiếp xúc gần và tất cả điều trị đã thử. Xác định tác nhân trong phòng xét nghiệm và ý kiến chuyên khoa có thể hữu ích. Một số nhiễm nấm mới nổi có thể lây khi tiếp xúc da thân mật; phát ban sinh dục không nên tự động được coi là nấm bẹn thông thường. Tránh tiếp xúc thân mật với vùng bệnh và đi khám, đồng thời cân nhắc những nguyên nhân khác khi phù hợp.
Theo dõi tiến triển trong quá trình điều trị
Ghi ngày bắt đầu và sản phẩm đã dùng để lần đánh giá sau phân biệt được một liệu trình đầy đủ với việc chỉ bôi thỉnh thoảng. Theo dõi trong điều kiện ánh sáng tương tự, thay vì so ảnh chụp dưới ánh sáng quá khác nhau. Chú ý thay đổi ở bờ đang hoạt động, vảy, cảm giác khó chịu và số mảng tổn thương. Những quan sát này giúp mô tả đáp ứng mà không đòi hỏi bạn tự chẩn đoán.
Nếu thuốc gây bỏng rát đáng kể, sưng hoặc phát ban mới tại chỗ bôi, hãy liên hệ dược sĩ hoặc bác sĩ về khả năng kích ứng hay dị ứng. Không tiếp tục chồng thêm nhiều sản phẩm lên da đang viêm. Cũng không nên tự dùng lại thuốc thừa mỗi khi nhận thấy vết cũ: trước hết cần xác định có nhiễm nấm đang hoạt động mới hay không.
Khi nào cần đi khám sớm?
Hãy đi khám khi tổn thương ở da đầu hoặc vùng râu, móng thay đổi, bệnh lan rộng, tái phát hoặc chẩn đoán chưa rõ. Cần hỏi ý kiến sớm cho trẻ nhỏ, người suy giảm miễn dịch hoặc người có đái tháo đường hay bệnh tuần hoàn ảnh hưởng lành da. Da đầu sưng đau, vùng nóng lan rộng, mủ, sốt hoặc đau tăng nhanh cần được đánh giá kịp thời vì viêm hoặc nhiễm trùng thứ phát có thể cần chăm sóc bổ sung.
Với nhiễm nấm da nhỏ đã xác nhận, dùng đủ liệu trình được khuyến nghị và theo dõi bờ có ngừng lan, vảy có giảm hay không. Thay đổi màu da có thể tồn tại sau khi viêm đã giảm, nên chỉ nhìn màu là chưa đủ. Mảng mới hoặc triệu chứng nặng lên đáng lo hơn một vết màu đang mờ chậm. Chăm sóc hiệu quả kết hợp chẩn đoán đúng, điều trị phù hợp vị trí và các bước thực tế để ngắt đường lây.
Câu hỏi thường gặp
Tôi có thể dùng bài này để tự chẩn đoán hoặc tự điều trị không?
Không. Bài cung cấp thông tin chung và điểm chuẩn bị thực tế. Bác sĩ hoặc dược sĩ cần đánh giá triệu chứng, chẩn đoán, thuốc và quyết định điều trị của từng người.
Tôi nên xác nhận thông tin nào trước khi hành động?
Hãy xác nhận các chi tiết có thể thay đổi như lịch hẹn, phí, tồn kho thuốc, khả năng cung cấp dịch vụ và hướng dẫn địa phương từ nguồn chính thức hiện tại.
Nên mang gì khi đi khám?
Mang giấy tờ khi được yêu cầu, danh sách thuốc và dị ứng, hồ sơ cũ liên quan và mốc thời gian ngắn của triệu chứng. Với khám chuyên khoa, nên mang chẩn đoán hình ảnh hoặc xét nghiệm trước đó nếu có.
Khi nào cần tìm trợ giúp y tế khẩn cấp?
Hãy tìm chăm sóc khẩn cấp khi triệu chứng nặng hoặc xấu nhanh, khó thở, ngất, chảy máu nhiều, xuất hiện triệu chứng thần kinh mới hoặc tình huống có vẻ nguy hiểm tức thời.
Hắc lào có thể lây từ thú cưng sang người không?
Có. Chó, mèo và động vật nhiễm nấm có thể truyền bệnh. Thú cưng rụng lông hoặc có tổn thương da nên được bác sĩ thú y kiểm tra.
Nguồn
