Tiêu chảy thường được hiểu là đi ngoài phân lỏng từ ba lần trở lên trong ngày, hoặc nhiều hơn rõ rệt so với thói quen bình thường. Phần lớn đợt cấp cải thiện trong vài ngày, nhưng nguy cơ chính là mất nước và rối loạn điện giải. Trẻ nhỏ, người cao tuổi, người mang thai, người suy giảm miễn dịch và người có bệnh nền có thể diễn tiến nặng nhanh hơn.
Tại Việt Nam, nhiễm trùng đường ruột vẫn là vấn đề sức khỏe đáng lưu ý. WHO Việt Nam cho biết hàng năm có khoảng 500.000–900.000 ca tiêu chảy được báo cáo. Con số này không có nghĩa mọi đợt tiêu chảy đều nguy hiểm hoặc đều do cùng một tác nhân. Cách xử trí cần dựa vào mức độ mất nước, máu trong phân, sốt, đau bụng, thời gian kéo dài và hoàn cảnh của từng người.
Nguyên nhân thường gặp
Tiêu chảy cấp thường do virus, vi khuẩn hoặc ký sinh trùng lây qua thực phẩm, nước uống hoặc bàn tay nhiễm bẩn. Ăn thức ăn chưa chín, hải sản sống, rau sống rửa bằng nước không an toàn, món để ở nhiệt độ phòng lâu hoặc uống nước không rõ nguồn có thể làm tăng nguy cơ. Tuy nhiên, không thể xác định tác nhân chỉ dựa vào món đã ăn.
Thuốc cũng có thể gây tiêu chảy, đặc biệt là kháng sinh, metformin, thuốc nhuận tràng và một số sản phẩm bổ sung magiê. Tiêu chảy kéo dài hoặc tái diễn có thể liên quan đến không dung nạp lactose, hội chứng ruột kích thích, bệnh viêm ruột, bệnh celiac, cường giáp hoặc tác dụng phụ của điều trị. Căng thẳng có thể làm triệu chứng đường ruột nặng hơn nhưng không nên được dùng để giải thích mọi trường hợp khi chưa đánh giá dấu hiệu cảnh báo.
Dấu hiệu mất nước cần chú ý
Mất nước xảy ra khi lượng nước và muối mất qua phân, nôn và mồ hôi vượt quá lượng bù vào. Dấu hiệu sớm gồm khát, khô miệng, nước tiểu sẫm màu và tiểu ít. Khi nặng hơn, người bệnh có thể chóng mặt khi đứng, tim đập nhanh, mắt trũng, mệt lả, lơ mơ hoặc không uống được.
Ở trẻ nhỏ, cần chú ý bú kém, ít tã ướt, không có nước mắt khi khóc, mắt trũng, ngủ li bì hoặc kích thích bất thường. Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ không nên được theo dõi kéo dài tại nhà nếu đi ngoài nhiều, nôn liên tục hoặc không uống được. Người cao tuổi có thể ít cảm thấy khát dù đã mất nước.
Bù nước sớm quan trọng hơn việc cố cầm tiêu chảy ngay. Nếu người bệnh lú lẫn, ngất, rất yếu, không thể uống hoặc gần như không tiểu, cần được đánh giá khẩn cấp.
Cách pha và dùng oresol đúng
Dung dịch bù nước đường uống (ORS, thường gọi là oresol) cung cấp nước, đường và điện giải theo tỷ lệ giúp ruột hấp thu hiệu quả. Hãy mua sản phẩm còn hạn, đọc kỹ hướng dẫn và pha toàn bộ gói với đúng lượng nước an toàn ghi trên bao bì. Mỗi loại gói có thể cần lượng nước khác nhau.
Không pha đặc hơn để “tác dụng nhanh”, không thêm đường, sữa, nước trái cây hay nước ngọt. Dung dịch quá đặc có thể làm rối loạn natri và khiến tình trạng xấu hơn. Nếu nôn, chờ vài phút rồi uống từng ngụm nhỏ thường xuyên. Dung dịch đã pha cần được bảo quản và bỏ đi theo thời hạn trên nhãn; không dùng phần còn lại quá lâu.
Nước lọc vẫn hữu ích, nhưng khi tiêu chảy nhiều, ORS thay thế điện giải tốt hơn chỉ uống nước. Nước thể thao và nước ngọt thường có tỷ lệ đường–muối không phù hợp để thay ORS. Với trẻ em, bổ sung kẽm có thể được bác sĩ khuyến nghị theo tuổi và hướng dẫn; không tự dùng liều người lớn.
Nên ăn gì khi bị tiêu chảy?
Khi có thể ăn, hãy chọn lượng nhỏ thực phẩm quen thuộc và dễ chịu như cơm, cháo, khoai, mì, bánh mì, chuối, trứng hoặc canh. Không cần nhịn đói hay chỉ ăn một vài món trong nhiều ngày. Dinh dưỡng giúp cơ thể hồi phục, đặc biệt ở trẻ em.
Tạm hạn chế món nhiều dầu mỡ, rất cay, rượu, cà phê và đồ uống quá ngọt nếu chúng làm triệu chứng nặng hơn. Một số người tạm thời khó tiêu hóa lactose sau nhiễm trùng đường ruột; nếu sữa làm tăng đầy hơi và tiêu chảy, có thể giảm trong vài ngày rồi thử lại. Trẻ bú mẹ nên tiếp tục bú nếu có thể.
Rửa tay bằng xà phòng sau khi đi vệ sinh và trước khi chuẩn bị thức ăn. Người đang tiêu chảy không nên nấu ăn cho người khác. Bài đồ ăn đường phố có an toàn không trình bày cách giảm rủi ro khi lựa chọn thức ăn và nước uống.
Có nên dùng loperamide?
Loperamide làm chậm nhu động ruột và có thể giảm số lần đi ngoài trong tiêu chảy phân nước không biến chứng ở người lớn. Thuốc chỉ kiểm soát triệu chứng, không điều trị nguyên nhân và không thay thế bù nước.
Không nên tự dùng khi có máu trong phân, sốt cao, bụng chướng hoặc đau bụng dữ dội; cũng cần thận trọng sau dùng kháng sinh vì có thể liên quan đến viêm đại tràng. Trẻ em, người mang thai, người có bệnh gan hoặc đang dùng thuốc khác nên hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ. Không vượt liều vì liều cao có thể gây rối loạn nhịp tim nguy hiểm. Hướng dẫn riêng về loperamide giải thích đối tượng phù hợp và các trường hợp cần tránh.
Khi nào cần kháng sinh?
Đa số tiêu chảy cấp nhẹ không cần kháng sinh. Virus không đáp ứng với kháng sinh, và dùng thuốc không cần thiết có thể gây tác dụng phụ, làm rối loạn hệ vi sinh và tăng kháng thuốc. Một số nhiễm khuẩn còn có thể diễn tiến xấu hơn với loại kháng sinh không phù hợp.
Bác sĩ có thể cân nhắc kháng sinh khi bệnh vừa hoặc nặng, tiêu chảy có máu, nghi tả, người bệnh suy giảm miễn dịch hoặc có kết quả xét nghiệm gợi ý tác nhân cụ thể. Lựa chọn thuốc phụ thuộc vào bệnh cảnh, tiền sử đi lại và tình hình kháng thuốc. Không dùng thuốc còn thừa, không mua theo lời mách và không chia đơn của người khác.
Nếu đã được kê, dùng đúng liều và thời gian. Đi khám lại nếu triệu chứng nặng lên, xuất hiện phát ban, khó thở hoặc tiêu chảy tăng rõ sau khi bắt đầu thuốc. Bạn có thể xem thêm hướng dẫn về thuốc kê đơn và thuốc OTC.
Khi nào cần xét nghiệm phân?
Không phải mọi trường hợp đều cần xét nghiệm. Bác sĩ có thể chỉ định khi có máu trong phân, sốt đáng kể, triệu chứng nặng, kéo dài, tái diễn, liên quan ổ dịch, mới dùng kháng sinh hoặc người bệnh thuộc nhóm nguy cơ cao. Tiêu chảy kéo dài từ 14 ngày trở lên được WHO xếp là tiêu chảy dai dẳng và thường cần tìm nguyên nhân.
Xét nghiệm có thể tìm vi khuẩn, ký sinh trùng hoặc dấu hiệu viêm tùy tình huống. Kết quả cần được diễn giải cùng triệu chứng; phát hiện một vi sinh vật không phải lúc nào cũng chứng minh đó là nguyên nhân duy nhất. Không tự dùng thuốc tẩy giun hoặc thuốc diệt ký sinh trùng trước khi xét nghiệm nếu chưa được hướng dẫn.
Khi nào cần đi khám?
Hãy đi khám sớm nếu có máu hoặc phân đen, sốt cao hay kéo dài, đau bụng dữ dội hoặc khu trú, nôn liên tục, bụng chướng, tiêu chảy sau dùng kháng sinh, hoặc triệu chứng không cải thiện như dự kiến. Người có bệnh thận, tim, tiểu đường, suy giảm miễn dịch, đang mang thai hoặc rất cao tuổi nên có ngưỡng đi khám thấp hơn.
Trẻ nhỏ cần được đánh giá nếu bú kém, không uống được, tiểu ít, lơ mơ, khó đánh thức, sốt hoặc có máu trong phân. Đừng tự pha dung dịch muối đường theo ước lượng nếu có ORS đóng gói; sai tỷ lệ có thể nguy hiểm.
Tìm trợ giúp khẩn cấp khi người bệnh ngất, lú lẫn, khó thở, đau bụng dữ dội, không uống được hoặc có dấu hiệu mất nước nặng. Lưu các số điện thoại khẩn cấp tại Việt Nam để dùng khi cần.
Phòng ngừa tiêu chảy do thực phẩm và nước
Rửa tay với xà phòng trước khi ăn và sau khi đi vệ sinh. Nếu không có, dung dịch sát khuẩn chứa ít nhất 60% cồn có thể hỗ trợ, nhưng không thay thế rửa tay khi tay bẩn rõ. Chọn thức ăn vừa nấu chín và còn nóng; tránh món sống hoặc để ở nhiệt độ phòng lâu.
Khi chất lượng nước không chắc chắn, dùng nước đóng chai còn nguyên niêm phong hoặc nước đã đun, lọc hay khử khuẩn phù hợp. Đá cũng có thể được làm từ nước không an toàn. Trái cây tự gọt thường dễ kiểm soát hơn trái cây cắt sẵn. Những biện pháp này giảm nguy cơ nhưng không loại bỏ hoàn toàn.
Điều cần nhớ
Với tiêu chảy cấp, ưu tiên là bù nước và điện giải đúng cách, ăn lại khi chịu được và theo dõi dấu hiệu cảnh báo. Thuốc cầm tiêu chảy chỉ phù hợp trong một số trường hợp; kháng sinh không phải lựa chọn mặc định.
Nếu có máu trong phân, sốt cao, đau dữ dội, nôn nhiều, mất nước, thuộc nhóm nguy cơ cao hoặc tiêu chảy kéo dài, hãy đi khám. Chẩn đoán nguyên nhân dựa trên toàn bộ bệnh cảnh, không chỉ món ăn gần nhất hay màu sắc của phân.
Câu hỏi thường gặp
Tiêu chảy được xác định như thế nào?
Thường là đi ngoài phân lỏng từ ba lần trở lên trong ngày hoặc nhiều hơn rõ rệt so với thói quen bình thường. Phân mềm nhưng vẫn thành khuôn không nhất thiết là tiêu chảy.
Tôi nên làm gì đầu tiên khi bị tiêu chảy?
Bắt đầu bù nước và điện giải, tốt nhất bằng dung dịch ORS pha đúng lượng nước ghi trên bao bì. Uống từng ngụm nhỏ nếu buồn nôn và theo dõi dấu hiệu mất nước.
Có thể mua oresol ở nhà thuốc không?
Có. Hãy kiểm tra hạn dùng và pha toàn bộ gói với đúng lượng nước an toàn. Không pha đặc hơn, không thêm đường, sữa hoặc nước trái cây.
Có thể dùng loperamide khi bị tiêu chảy không?
Có thể dùng trong một số trường hợp tiêu chảy phân nước không biến chứng ở người lớn. Không tự dùng khi có máu trong phân, sốt cao, bụng chướng hoặc đau dữ dội.
Tiêu chảy có cần dùng kháng sinh không?
Đa số trường hợp nhẹ không cần. Bác sĩ có thể cân nhắc khi bệnh vừa hoặc nặng, có máu, nghi tả, suy giảm miễn dịch hoặc xét nghiệm gợi ý tác nhân cụ thể.
Nên ăn gì khi bị tiêu chảy?
Ăn lượng nhỏ thức ăn quen thuộc, dễ chịu như cơm, cháo, khoai, mì, trứng hoặc canh. Không cần nhịn đói; tạm tránh món nhiều dầu, rượu và đồ quá ngọt nếu làm nặng hơn.
Khi nào cần đi khám vì tiêu chảy?
Đi khám khi có máu hoặc phân đen, sốt cao, đau dữ dội, nôn liên tục, mất nước, mới dùng kháng sinh, thuộc nhóm nguy cơ cao hoặc triệu chứng không cải thiện.
Tiêu chảy kéo dài bao lâu được coi là dai dẳng?
WHO phân loại tiêu chảy kéo dài từ 14 ngày trở lên là tiêu chảy dai dẳng. Trường hợp này thường cần đánh giá nguyên nhân và có thể cần xét nghiệm.
Nguồn
- World Health Organization: Diarrhoeal Disease
- World Health Organization Vietnam: Acute Watery Diarrhoea and Cholera
- Centers for Disease Control and Prevention: Vietnam Traveler View
- Centers for Disease Control and Prevention: Food and Drink Considerations When Traveling
- World Health Organization: Oral Rehydration Salts
Tác giả
Tan Nguyen
Tác giả y khoa của Vietnam Clinic. Bác sĩ, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh.
Rà soát y khoa
John Maitland
Bác sĩ, Đại học Pennsylvania
Người rà soát y khoa của Vietnam Clinic. Bác sĩ, Đại học Pennsylvania.
