8 bài test trầm cảm hữu ích nhất: Công cụ sàng lọc và đánh giá

Các bài test trầm cảm có thể giúp nhận diện triệu chứng, ước lượng mức độ nghiêm trọng và xác định liệu một người có cần được đánh giá sức khỏe tâm thần đầy đủ hơn hay không. Những công cụ này được sử dụng rộng rãi trong chăm sóc ban đầu, tâm lý học, tâm thần học, bệnh viện, nghiên cứu và các dịch vụ chuyên khoa.

Tuy nhiên, bảng câu hỏi về trầm cảm không đồng nghĩa với chẩn đoán. Điểm số cao có thể gợi ý rằng các triệu chứng trầm cảm có ý nghĩa về mặt lâm sàng, nhưng để chẩn đoán thường cần xem xét triệu chứng, thời gian kéo dài, mức độ ảnh hưởng đến cuộc sống, tiền sử bệnh, thuốc đang sử dụng và những nguyên nhân khác có thể giải thích tình trạng của người bệnh.

Cũng không có một bài test trầm cảm duy nhất là "tốt nhất" cho mọi trường hợp. Một số công cụ được thiết kế để sàng lọc nhanh, một số dùng để theo dõi quá trình điều trị, trong khi những công cụ khác được phát triển cho các nhóm cụ thể như người cao tuổi hoặc phụ nữ trong thời kỳ mang thai và sau sinh.

Dưới đây là 8 công cụ sàng lọc và thang đánh giá trầm cảm hữu ích, được sử dụng rộng rãi và công nhận trong thực hành lâm sàng cũng như nghiên cứu.

1. PHQ-9: Patient Health Questionnaire-9

PHQ-9 là một trong những bài test sàng lọc trầm cảm được sử dụng phổ biến nhất trong lĩnh vực y tế. Công cụ này gồm 9 câu hỏi dựa trên các triệu chứng cốt lõi liên quan đến rối loạn trầm cảm.

Bảng câu hỏi yêu cầu người thực hiện cho biết trong hai tuần gần đây họ gặp các triệu chứng sau với tần suất như thế nào:

• Giảm hứng thú hoặc mất cảm giác vui thích.
• Tâm trạng buồn hoặc cảm giác tuyệt vọng.
• Vấn đề về giấc ngủ.
• Thiếu năng lượng.
• Thay đổi cảm giác thèm ăn.
• Cảm giác vô dụng hoặc tội lỗi.
• Khó tập trung.
• Thay đổi vận động hoặc bồn chồn.
• Suy nghĩ về cái chết hoặc tự làm hại bản thân.

Mỗi câu được tính điểm dựa trên tần suất xuất hiện của triệu chứng, từ đó tạo ra tổng điểm giúp ước lượng mức độ nghiêm trọng của trầm cảm.

Vì sao PHQ-9 hữu ích?

PHQ-9 ngắn gọn, dễ thực hiện và có thể được lặp lại theo thời gian. Điều này khiến công cụ hữu ích cả trong sàng lọc ban đầu lẫn theo dõi xem triệu chứng đang cải thiện hay trở nên nghiêm trọng hơn.

PHQ-9 thường được sử dụng trong chăm sóc ban đầu và các cơ sở y tế đa khoa vì người bệnh có thể hoàn thành nhanh chóng.

Kết quả PHQ-9 dương tính không có nghĩa là một người chắc chắn mắc rối loạn trầm cảm chủ yếu. Bác sĩ hoặc chuyên gia lâm sàng cần đánh giá bức tranh tổng thể, đặc biệt khi các triệu chứng có thể liên quan đến một rối loạn tâm thần khác, thuốc, sử dụng chất hoặc một bệnh lý thể chất.

2. Beck Depression Inventory-II (BDI-II)

Beck Depression Inventory-II, thường được viết tắt là BDI-II, là một bảng câu hỏi tự đánh giá nổi tiếng được thiết kế để đo mức độ nghiêm trọng của các triệu chứng trầm cảm.

Công cụ gồm 21 nhóm phát biểu bao quát các triệu chứng cảm xúc, nhận thức và thể chất liên quan đến trầm cảm.

Các lĩnh vực được đánh giá bao gồm:

• Buồn bã.
• Mất cảm giác vui thích.
• Cảm giác tội lỗi.
• Cảm giác thất bại.
• Tự chỉ trích bản thân.
• Ý nghĩ tự sát.
• Dễ cáu gắt.
• Thay đổi giấc ngủ.
• Mệt mỏi.
• Thay đổi cảm giác thèm ăn.
• Khó tập trung.

Khi nào BDI-II hữu ích?

BDI-II thường được các nhà tâm lý học, chuyên gia sức khỏe tâm thần và nhà nghiên cứu sử dụng khi cần một công cụ tự đánh giá chi tiết hơn về mức độ triệu chứng trầm cảm.

Công cụ này có thể giúp định lượng mức độ nghiêm trọng của triệu chứng và theo dõi sự thay đổi theo thời gian, nhưng không nên được diễn giải như một xét nghiệm chẩn đoán độc lập.

Khác với một số bảng sàng lọc được cung cấp miễn phí, BDI-II là một công cụ đánh giá tâm lý có bản quyền và việc sử dụng có thể yêu cầu tài liệu được cấp phép hoặc giấy phép phù hợp.

3. CES-D: Center for Epidemiologic Studies Depression Scale

CES-D được phát triển để đánh giá các triệu chứng trầm cảm trong dân số nói chung và đã được sử dụng rộng rãi trong các nghiên cứu dịch tễ học và nghiên cứu khoa học.

Phiên bản gốc gồm 20 mục hỏi về những triệu chứng mà một người đã trải qua trong tuần trước đó.

Công cụ đánh giá các lĩnh vực như:

• Tâm trạng trầm buồn.
• Cảm giác cô đơn.
• Giảm cảm giác thèm ăn.
• Khó ngủ.
• Khó tập trung.
• Giảm động lực.
• Những trải nghiệm cảm xúc tích cực.

Điều gì khiến CES-D hữu ích?

CES-D đặc biệt hữu ích khi các nhà nghiên cứu hoặc chuyên gia y tế muốn xác định những người đang có mức độ triệu chứng trầm cảm đáng kể, thay vì trực tiếp xác lập một chẩn đoán tâm thần.

Công cụ này đã được sử dụng ở nhiều nhóm dân số và quốc gia khác nhau. Tuy nhiên, khi áp dụng bằng một ngôn ngữ hoặc trong một bối cảnh văn hóa khác, nên sử dụng phiên bản đã được kiểm định phù hợp.

Điểm số cao cho thấy có thể cần đánh giá thêm; bản thân kết quả không xác nhận một rối loạn trầm cảm.

4. HADS-D: Hospital Anxiety and Depression Scale

Hospital Anxiety and Depression Scale, hay HADS, ban đầu được phát triển cho bệnh nhân điều trị tại các bệnh viện đa khoa.

Công cụ gồm 14 câu hỏi, chia thành hai thang nhỏ với 7 câu mỗi thang:

• HADS-A đánh giá lo âu.
• HADS-D đánh giá trầm cảm.

Một đặc điểm quan trọng là thang này ít nhấn mạnh hơn vào các triệu chứng thể chất như mệt mỏi hoặc thay đổi cảm giác thèm ăn, vì những triệu chứng này có thể do bệnh lý cơ thể gây ra cũng như do trầm cảm.

Ai có thể phù hợp với HADS-D?

HADS-D có thể đặc biệt hữu ích khi đánh giá các triệu chứng trầm cảm ở những người đồng thời đang gặp vấn đề về sức khỏe thể chất.

Ví dụ, mệt mỏi, rối loạn giấc ngủ hoặc giảm cảm giác thèm ăn có thể xuất phát từ ung thư, bệnh tim mạch, đau mạn tính hoặc một bệnh lý khác. Một bảng câu hỏi phụ thuộc quá nhiều vào những triệu chứng thể chất này có thể đánh giá quá mức trầm cảm ở một số bệnh nhân.

HADS có thể hỗ trợ quá trình sàng lọc, nhưng chẩn đoán vẫn cần đánh giá lâm sàng.

5. Edinburgh Postnatal Depression Scale (EPDS)

Edinburgh Postnatal Depression Scale, hay EPDS, là bảng câu hỏi gồm 10 mục được phát triển để sàng lọc các triệu chứng trầm cảm trong giai đoạn sau sinh. Công cụ này cũng được sử dụng rộng rãi trong thai kỳ.

Các câu hỏi tập trung vào những triệu chứng cảm xúc và nhận thức như:

• Khả năng cảm nhận niềm vui.
• Lo âu và lo lắng.
• Cảm giác quá tải.
• Khó ngủ do cảm thấy không vui.
• Buồn bã.
• Khóc.
• Suy nghĩ về việc tự làm hại bản thân.

Vì sao EPDS khác với các bài test trầm cảm thông thường?

Mang thai và giai đoạn sau sinh đi kèm nhiều thay đổi lớn về thể chất, hormone và lối sống. Những triệu chứng như gián đoạn giấc ngủ hoặc mệt mỏi có thể xuất hiện ngay cả khi không có trầm cảm.

EPDS được thiết kế riêng cho bối cảnh này và vì vậy tránh phụ thuộc quá nhiều vào những thay đổi thể chất bình thường liên quan đến mang thai hoặc chăm sóc trẻ sơ sinh.

Điểm EPDS cao nên dẫn đến việc theo dõi và đánh giá lâm sàng phù hợp, thay vì được xem như một chẩn đoán độc lập.

Bất kỳ câu trả lời nào cho thấy khả năng tự làm hại bản thân đều cần được chuyên gia y tế có chuyên môn đánh giá kịp thời.

6. Geriatric Depression Scale (GDS)

Geriatric Depression Scale, hay GDS, được phát triển riêng để đánh giá các triệu chứng trầm cảm ở người cao tuổi.

Phiên bản ban đầu gồm 30 câu hỏi, trong khi các phiên bản ngắn hơn như GDS-15 cũng được sử dụng phổ biến.

Các câu hỏi thường có dạng trả lời có hoặc không và tập trung vào những lĩnh vực như:

• Mức độ hài lòng với cuộc sống.
• Mất hứng thú.
• Cảm giác trống rỗng.
• Buồn chán.
• Tuyệt vọng.
• Mức năng lượng.
• Thu mình khỏi xã hội.

Vì sao nên dùng bài test trầm cảm riêng cho người cao tuổi?

Trầm cảm ở tuổi già đôi khi khó phân biệt với bệnh lý thể chất, tác dụng của thuốc, đau buồn sau mất mát hoặc các vấn đề nhận thức.

GDS giảm bớt sự nhấn mạnh vào các triệu chứng thể chất vốn có thể phổ biến ở người cao tuổi vì những lý do không liên quan đến trầm cảm.

Điểm số bất thường nên được tiếp tục đánh giá lâm sàng. Suy giảm nhận thức, sa sút trí tuệ, bệnh lý thể chất và thuốc đều có thể ảnh hưởng đến cách người bệnh mô tả và cách chuyên gia diễn giải triệu chứng.

7. Hamilton Depression Rating Scale (HAM-D)

Hamilton Depression Rating Scale, còn được gọi là HAM-D hoặc HDRS, là một trong những thang đánh giá trầm cảm do chuyên gia thực hiện lâu đời và được sử dụng rộng rãi nhất.

Khác với các bài test tự đánh giá như PHQ-9 hoặc BDI-II, HAM-D thường được một người phỏng vấn đã qua đào tạo hoàn thành sau khi trao đổi với bệnh nhân về các triệu chứng.

Có nhiều phiên bản khác nhau, trong đó phiên bản 17 mục được sử dụng khá phổ biến.

Thang đo đánh giá các triệu chứng như:

• Tâm trạng trầm buồn.
• Cảm giác tội lỗi.
• Ý nghĩ tự sát.
• Mất ngủ.
• Công việc và hoạt động.
• Chậm chạp hoặc kích động tâm thần vận động.
• Lo âu.
• Các triệu chứng thể chất.

HAM-D chủ yếu được sử dụng để làm gì?

HAM-D từ lâu đã được sử dụng rộng rãi trong nghiên cứu tâm thần học và các thử nghiệm lâm sàng, đặc biệt để đánh giá sự thay đổi mức độ trầm cảm trong quá trình điều trị.

Vì kết quả một phần phụ thuộc vào đánh giá của người phỏng vấn, việc được đào tạo phù hợp và thực hiện thang đo nhất quán là rất quan trọng.

HAM-D nhìn chung ít phù hợp hơn với mục đích làm bài test trầm cảm online nhanh so với các bảng câu hỏi được thiết kế riêng để người dùng tự điền.

8. Montgomery-Åsberg Depression Rating Scale (MADRS)

Montgomery-Åsberg Depression Rating Scale, hay MADRS, là một công cụ khác do chuyên gia đánh giá, được sử dụng để đo mức độ nghiêm trọng của các triệu chứng trầm cảm.

Công cụ gồm 10 mục đánh giá các lĩnh vực như:

• Biểu hiện buồn bã quan sát được.
• Cảm giác buồn bã do người bệnh tự báo cáo.
• Căng thẳng nội tâm.
• Giảm giấc ngủ.
• Giảm cảm giác thèm ăn.
• Khó tập trung.
• Mệt mỏi, thiếu sức sống.
• Mất khả năng cảm nhận niềm vui.
• Suy nghĩ bi quan.
• Ý nghĩ tự sát.

Vì sao MADRS hữu ích?

MADRS được phát triển với sự chú trọng đặc biệt đến khả năng phát hiện những thay đổi của trầm cảm trong quá trình điều trị.

Vì vậy, bác sĩ tâm thần và các nhà nghiên cứu có thể sử dụng công cụ này để theo dõi xem triệu chứng có đáp ứng với thuốc chống trầm cảm, liệu pháp tâm lý hoặc một phương pháp điều trị khác hay không.

Giống HAM-D, MADRS chủ yếu là công cụ do chuyên gia đánh giá chứ không phải một bài test trầm cảm online thông thường.

Bài test trầm cảm nào hữu ích nhất?

Công cụ phù hợp nhất phụ thuộc vào lý do thực hiện đánh giá.

Nếu cần sàng lọc trầm cảm nhanh trong dân số nói chung, PHQ-9 thường là lựa chọn thực tế vì ngắn gọn và được sử dụng rộng rãi.

Nếu cần đánh giá chi tiết hơn về mức độ triệu chứng do chính người bệnh báo cáo, BDI-II có thể hữu ích trong môi trường chuyên môn.

Đối với người đang mắc bệnh lý thể chất đáng kể, HADS-D có thể giúp giảm ảnh hưởng của một số triệu chứng cơ thể đến kết quả đánh giá.

Trong thời kỳ mang thai và sau sinh, EPDS được thiết kế riêng cho nhóm đối tượng này.

Đối với người cao tuổi, GDS thường phù hợp hơn so với một bảng câu hỏi chung.

Trong theo dõi tâm thần chuyên khoa và nghiên cứu, các thang đánh giá do chuyên gia thực hiện như HAM-D và MADRS có thể được ưu tiên.

Danh sách này không có nghĩa là một công cụ luôn chính xác hơn tất cả các công cụ khác. Bài test phù hợp phụ thuộc vào đối tượng, mục đích, bối cảnh sử dụng và chất lượng của phiên bản được áp dụng.

Bài test trầm cảm online có thể chẩn đoán trầm cảm không?

Không. Một bài test trầm cảm online có thể giúp nhận diện các triệu chứng phù hợp với trầm cảm, nhưng không thể tự xác lập chẩn đoán.

Bạn có thể làm bài test trầm cảm PHQ-9 bản tiếng Việt để ghi lại các dấu hiệu trong hai tuần gần đây và mang kết quả theo khi đi khám.

Các triệu chứng trầm cảm có thể xuất hiện vì nhiều nguyên nhân khác nhau, bao gồm:

• Rối loạn trầm cảm chủ yếu.
• Rối loạn lưỡng cực.
• Đau buồn sau mất mát.
• Rối loạn lo âu.
• Các tình trạng liên quan đến sang chấn.
• Sử dụng rượu hoặc ma túy.
• Rối loạn tuyến giáp.
• Rối loạn giấc ngủ.
• Tác dụng của thuốc.
• Các bệnh lý mạn tính.

Chuyên gia y tế có thể đánh giá những khả năng này và xác định liệu các triệu chứng có đáp ứng tiêu chuẩn chẩn đoán của một rối loạn trầm cảm hay không.

Nên làm gì nếu bài test trầm cảm cho điểm cao?

Điểm số cao là lý do để cân nhắc trao đổi với bác sĩ hoặc chuyên gia sức khỏe tâm thần có chuyên môn, đặc biệt nếu các triệu chứng đã kéo dài vài tuần hoặc đang ảnh hưởng đến công việc, các mối quan hệ, giấc ngủ hay sinh hoạt hằng ngày.

Chuyên gia có thể hỏi về thời gian kéo dài của triệu chứng, các giai đoạn tương tự trước đây, tiền sử gia đình, thuốc đang dùng, việc sử dụng rượu hoặc chất gây nghiện, bệnh lý thể chất và những giai đoạn tâm trạng tăng cao bất thường có thể gợi ý rối loạn lưỡng cực.

Họ cũng có thể đánh giá nguy cơ tự sát và xác định liệu có cần thực hiện thêm các đánh giá hoặc xét nghiệm y khoa hay không.

Nếu bài test trầm cảm có câu hỏi về tự sát thì sao?

Một số bảng đánh giá trầm cảm có câu hỏi về suy nghĩ liên quan đến cái chết, tự làm hại bản thân hoặc tự sát vì những triệu chứng này cần được chú ý đặc biệt.

Một câu trả lời dương tính không có nghĩa là người đó chắc chắn sắp cố gắng tự sát, nhưng cũng không nên bị bỏ qua.

Nếu một người đang gặp nguy hiểm ngay lập tức, đã cố gắng tự sát, có kế hoạch cụ thể để làm hại bản thân hoặc không thể đảm bảo an toàn cho chính mình, cần tìm kiếm sự hỗ trợ cấp cứu hoặc hỗ trợ khủng hoảng ngay lập tức.

Làm bài test trầm cảm tại Việt Nam

Sàng lọc trầm cảm có thể được thực hiện tại các bệnh viện tâm thần, phòng khám sức khỏe tâm thần, dịch vụ tâm lý và một số cơ sở y tế đa khoa tại Việt Nam.

Các bảng câu hỏi bằng tiếng Việt lý tưởng nhất nên là những phiên bản đã được dịch và kiểm định phù hợp, thay vì các bản dịch không chính thức theo từng từ từ tiếng Anh.

Nguyên tắc tương tự cũng áp dụng với các bài test trầm cảm online: kết quả hữu ích nhất khi được xem là điểm khởi đầu để trao đổi với chuyên gia y tế, thay vì thay thế cho đánh giá lâm sàng.

Những điều cần nhớ về bài test trầm cảm

Các bài test trầm cảm là công cụ giúp nhận diện và đo lường triệu chứng, không phải xét nghiệm chẩn đoán chắc chắn.

PHQ-9, BDI-II, CES-D, HADS-D, EPDS, GDS, HAM-D và MADRS là những công cụ được sử dụng và nghiên cứu rộng rãi, nhưng mỗi công cụ được thiết kế cho mục đích và nhóm đối tượng khác nhau.

Một bảng câu hỏi ngắn như PHQ-9 có thể hữu ích cho sàng lọc, trong khi các thang do chuyên gia đánh giá như HAM-D và MADRS có thể phù hợp hơn với đánh giá chuyên khoa và theo dõi điều trị.

Điều quan trọng nhất không chỉ là nhận được một điểm số, mà là diễn giải kết quả đó trong bối cảnh triệu chứng, khả năng hoạt động hằng ngày, tiền sử sức khỏe và một đánh giá chuyên môn phù hợp.

Câu hỏi thường gặp