Bệnh dại: xử trí sau khi bị động vật cắn hoặc cào

Bệnh dại vẫn lưu hành tại Việt Nam và có thể gây tử vong nếu người phơi nhiễm không được xử trí kịp thời. Điều quan trọng nhất sau khi bị chó, mèo, khỉ, dơi hoặc động vật có vú khác cắn hay cào là rửa kỹ vết thương và đến cơ sở y tế càng sớm càng tốt. Không chờ con vật phát bệnh và không chờ cơ thể xuất hiện triệu chứng.

Bệnh dại có thể phòng ngừa hiệu quả trước khi virus xâm nhập hệ thần kinh trung ương. Nhưng sau khi triệu chứng lâm sàng xuất hiện, bệnh gần như luôn gây tử vong. Vì vậy, mọi quyết định quan trọng phải được đưa ra trong giai đoạn chưa có triệu chứng.

Bệnh dại tại Việt Nam có đáng lo không?

Việt Nam đã triển khai nhiều chương trình tiêm phòng cho chó và phòng chống bệnh dại, nhưng bệnh chưa biến mất. Chó vẫn là nguồn lây chính cho người. CDC cũng lưu ý rằng chó mắc dại đôi khi vẫn được ghi nhận tại Việt Nam và vắc-xin sau phơi nhiễm thường có tại phần lớn địa phương.

Nguy cơ của từng người không giống nhau. Người sống ở khu vực có nhiều chó thả rông, làm việc với động vật, đi vào vùng xa hoặc thường xuyên tham gia hoạt động ngoài trời có khả năng tiếp xúc cao hơn. Trẻ em cũng cần được chú ý vì dễ tiếp cận động vật và có thể không kể lại một vết cắn nhỏ.

Điều này không có nghĩa mọi tiếp xúc với động vật đều là cấp cứu bệnh dại. Chạm vào lông hoặc bị liếm trên da lành khác với nước bọt tiếp xúc vết thương hở hay niêm mạc. Khi không chắc chắn, nên để nhân viên y tế đánh giá thay vì tự loại trừ nguy cơ.

Những tiếp xúc nào có thể truyền bệnh dại?

Virus dại thường lây qua nước bọt của động vật nhiễm bệnh. WHO chia mức độ tiếp xúc thành các nhóm để hỗ trợ đánh giá:

• Tiếp xúc trên da lành: chạm, cho ăn hoặc bị liếm trên vùng da không tổn thương thường không được xem là phơi nhiễm.
• Vết xước hoặc tổn thương nông: bị cắn nhẹ, xước hoặc trầy da dù không chảy máu vẫn cần được đánh giá và có thể cần tiêm vắc-xin.
• Phơi nhiễm nặng: vết cắn xuyên da, vết cào sâu, nước bọt dính vào niêm mạc hoặc da tổn thương, hay tiếp xúc trực tiếp với dơi có thể cần cả vắc-xin và sản phẩm kháng dại theo chỉ định.

Không nên tự phân loại chỉ dựa trên hình ảnh. Vị trí vết thương, độ sâu, loài động vật, tình trạng tiêm phòng của con vật và khả năng theo dõi đều ảnh hưởng đến quyết định chuyên môn.

Cần làm gì ngay sau khi bị động vật cắn hoặc cào?

1. Rửa ngay dưới vòi nước. WHO khuyến nghị rửa và xối kỹ bằng xà phòng cùng nước sạch trong ít nhất 15 phút. Nếu không có xà phòng, vẫn phải rửa thật nhiều bằng nước.

2. Sát khuẩn nếu có. Sau khi rửa, có thể dùng dung dịch sát khuẩn phù hợp như povidone-iodine. Không đắp lá, thuốc dân gian, hóa chất gây bỏng hoặc chất không rõ thành phần lên vết thương.

3. Kiểm soát chảy máu và che phủ sạch. Dùng gạc sạch ép nhẹ nếu chảy máu. Vết sâu, tổn thương bàn tay, mặt, cổ hoặc gần khớp cần được khám khẩn hơn.

4. Đến cơ sở y tế sớm. Nhân viên y tế sẽ đánh giá nguy cơ dại, uốn ván, nhiễm khuẩn và tổn thương gân, thần kinh hay mạch máu.

5. Ghi lại thông tin. Nếu an toàn, ghi loài động vật, thời gian, địa điểm, tình trạng nuôi hay thả rông, thông tin chủ nuôi và lịch tiêm phòng. Không cố bắt một con vật hung dữ.

Vì sao không nên chờ con vật phát bệnh?

Theo dõi chó hoặc mèo có chủ đôi khi là một phần của đánh giá chuyên môn. Tuy nhiên, việc này phải do cơ quan thú y hoặc nhân viên y tế hướng dẫn và không thay thế việc đi khám sớm.

Không nên trì hoãn khi con vật đã bỏ đi, không rõ chủ, không rõ tiêm phòng, có biểu hiện bất thường hoặc phơi nhiễm xảy ra ở nơi khó theo dõi. Một con vật trông khỏe mạnh tại thời điểm cắn cũng chưa đủ để loại trừ nguy cơ.

Dự phòng sau phơi nhiễm gồm những gì?

Dự phòng sau phơi nhiễm, thường gọi là PEP, là biện pháp ngăn bệnh dại sau một tiếp xúc có nguy cơ. Tùy loại phơi nhiễm và tiền sử tiêm chủng, kế hoạch có thể gồm:

• Xử trí và làm sạch vết thương.
• Tiêm vắc-xin dại theo lịch do cơ sở y tế chỉ định.
• Tiêm globulin miễn dịch kháng dại hoặc sản phẩm kháng thể được phê duyệt khi có chỉ định.

Người chưa từng tiêm và có phơi nhiễm nặng có thể cần cả vắc-xin lẫn sản phẩm kháng dại. Người đã hoàn tất tiêm trước đây thường được xử trí bằng lịch khác và không dùng globulin miễn dịch theo phác đồ thông thường. Người suy giảm miễn dịch cũng có thể cần cách theo dõi riêng.

Không nên tự mua vắc-xin rồi quyết định lịch tiêm. Phác đồ còn phụ thuộc sản phẩm, đường dùng, tình trạng miễn dịch và hướng dẫn đang áp dụng tại cơ sở điều trị.

Đã tiêm phòng trước chuyến đi vẫn phải đi khám

Tiêm dự phòng trước phơi nhiễm giúp cơ thể đáp ứng nhanh hơn và đơn giản hóa một phần điều trị, nhưng không tạo quyền bỏ qua vết cắn. Người đã tiêm vẫn phải rửa vết thương, đi đánh giá và nhận các liều sau phơi nhiễm nếu được chỉ định.

Hãy lưu hồ sơ ghi tên vắc-xin, ngày tiêm và cơ sở thực hiện. Nếu phải tiếp tục lịch tiêm ở tỉnh hoặc quốc gia khác, thông tin này giúp bác sĩ quyết định an toàn hơn. Không tự ý bắt đầu lại, bỏ liều hoặc đổi lịch.

Ai nên cân nhắc tiêm trước phơi nhiễm?

Không phải mọi người sống hoặc du lịch tại Việt Nam đều cần tiêm trước. Có thể cân nhắc nếu:

• Làm nghề thú y, cứu hộ hoặc thường xuyên chăm sóc động vật.
• Sống dài hạn ở nơi có nhiều chó thả rông.
• Đi nhiều vào vùng xa, khó tiếp cận điều trị sau phơi nhiễm.
• Tham gia cắm trại, thám hiểm hang động hoặc hoạt động tăng tiếp xúc động vật.
• Trẻ nhỏ khó tránh động vật hoặc khó mô tả vết cắn.

Quyết định nên được trao đổi với bác sĩ trước chuyến đi. Hướng dẫn vắc-xin cần cân nhắc khi đến Việt Nam cung cấp thêm bối cảnh, nhưng không thay thế tư vấn cá nhân.

Vết cắn của khỉ, mèo và tiếp xúc với dơi

Khỉ: vết cắn hoặc cào tại điểm du lịch cần được rửa và đánh giá, vì khỉ là động vật có vú và còn có thể gây nhiễm khuẩn khác. Không cho khỉ ăn bằng tay hoặc cố giành lại đồ vật.

Mèo: mèo có thể mắc bệnh dại. Vết cắn thường sâu và dễ nhiễm khuẩn, đặc biệt ở bàn tay. Đỏ, sưng, nóng, đau tăng hoặc chảy mủ là dấu hiệu cần khám.

Dơi: tiếp xúc trực tiếp với dơi cần được đánh giá ngay cả khi không thấy vết cắn lớn, vì dấu răng có thể rất nhỏ. Không dùng tay trần bắt dơi trong nhà.

Ngoài bệnh dại còn phải kiểm tra gì?

Vết cắn có thể gây nhiễm khuẩn, tổn thương gân, thần kinh hoặc mạch máu. Nhân viên y tế cũng sẽ xem xét tình trạng tiêm phòng uốn ván và nhu cầu dùng kháng sinh. Vết thương ở mặt, bàn tay, cổ, bộ phận sinh dục, gần khớp hoặc có chảy máu nhiều cần được chú ý đặc biệt.

Hãy đi cấp cứu nếu có chảy máu không kiểm soát, khó thở, mất ý thức, tổn thương sâu hoặc dấu hiệu phản vệ. Danh sách số điện thoại khẩn cấp tại Việt Nam nên được lưu sẵn trong điện thoại.

Nên đi đâu sau khi bị cắn?

Có thể đến bệnh viện, trung tâm kiểm soát bệnh tật, trung tâm tiêm chủng hoặc cơ sở được phép cung cấp dự phòng sau phơi nhiễm. Không nên giả định mọi nhà thuốc hoặc phòng khám nhỏ đều có đủ vắc-xin và sản phẩm kháng dại.

Nếu đang ở vùng xa, hãy rửa vết thương ngay rồi liên hệ cơ sở y tế tuyến huyện hoặc tỉnh để hỏi nơi tiếp nhận phù hợp. Hướng dẫn khi bị ốm ở Việt Nam nên làm gì và bài giải thích hệ thống y tế Việt Nam hoạt động thế nào có thể giúp tìm đúng tuyến chăm sóc.

Những sai lầm cần tránh

• Chờ xuất hiện sốt, sợ nước hoặc triệu chứng thần kinh mới đi khám.
• Nghĩ rằng vết xước nhỏ không thể truyền bệnh.
• Tin rằng con vật trông khỏe mạnh chắc chắn không mắc dại.
• Đắp thuốc dân gian hoặc băng kín khi chưa rửa sạch.
• Tự ngừng lịch tiêm vì vết thương đã lành.
• Cho rằng đã tiêm trước phơi nhiễm thì không cần xử trí sau khi bị cắn.
• Chỉ quan tâm bệnh dại mà bỏ qua nhiễm khuẩn và uốn ván.

Cách giảm nguy cơ trong sinh hoạt

Không vuốt ve chó mèo lạ, không cho khỉ ăn, không chạm vào dơi và giám sát trẻ quanh động vật. Người nuôi chó mèo nên tiêm phòng đúng lịch, quản lý vật nuôi và đưa con vật đi khám khi có biểu hiện thần kinh hoặc hành vi bất thường.

Nếu làm việc với động vật, cần được đào tạo cách bắt giữ an toàn và sử dụng phương tiện bảo hộ. Thói quen phòng ngừa đơn giản hiệu quả hơn nhiều so với xử trí sau một vết cắn có thể tránh được.

Kết luận

Bệnh dại vẫn là nguy cơ có thật tại Việt Nam, nhưng có thể phòng ngừa nếu hành động trước khi xuất hiện triệu chứng. Sau vết cắn, cào hoặc nước bọt tiếp xúc niêm mạc hay da tổn thương, hãy rửa bằng xà phòng và nước trong ít nhất 15 phút, sau đó đến cơ sở y tế để được đánh giá sớm.

Không tự quyết định chỉ dựa vào vẻ ngoài của con vật hoặc độ nhỏ của vết thương. Tiêm trước phơi nhiễm không thay thế PEP, và phác đồ cụ thể phải do nhân viên y tế xác định.

Câu hỏi thường gặp

Nguồn

1. World Health Organization: Rabies in Viet Nam
2. Centers for Disease Control and Prevention: Vietnam Traveler View