Trầy xước do ngã xe máy: Sơ cứu và khi nào cần đi khám

Ngã xe máy có thể xảy ra trên đường đi làm, đưa con đi học hoặc chỉ trong một quãng đường rất ngắn. Khi thấy đầu gối hay khuỷu tay rớm máu, nhiều người chỉ nghĩ đến việc rửa vết trầy rồi tiếp tục di chuyển. Nhưng trước hết phải trả lời câu hỏi quan trọng hơn: đây chỉ là tổn thương da hay cú va chạm còn gây chấn thương ở đầu, cổ, ngực, bụng hoặc xương khớp?

Trong vài phút đầu, hãy đánh giá cả cú va chạm

Chỉ di chuyển ra khỏi làn xe khi việc đó an toàn. Không kéo một người có thể bị chấn thương cổ hoặc lưng, trừ khi vị trí hiện tại đe dọa tính mạng. Nhờ người xung quanh cảnh báo xe đang tới và gọi hỗ trợ. Số cấp cứu y tế tại Việt Nam là 115. Nếu đang ở Hà Nội, danh sách cơ sở cấp cứu tại Hà Nội có thể giúp xác định nơi tiếp nhận phù hợp.

Kiểm tra xem người bị nạn có tỉnh, thở bình thường và trả lời được câu hỏi đơn giản không. Nếu chảy máu nhiều, đặt gạc vô khuẩn hoặc khăn sạch gấp dày và ép liên tục. Khi máu thấm qua, chồng thêm lớp mới thay vì liên tục nhấc lớp đầu lên. Máu phun thành tia, chảy không cầm, da tái lạnh, khó thở hoặc ngã quỵ là tình trạng cấp cứu.

Cần được đánh giá khẩn nếu người bị nạn từng bất tỉnh, lú lẫn, nôn nhiều lần, đau đầu tăng, co giật, yếu, tê hoặc buồn ngủ bất thường. Đau dữ dội ở cổ, lưng, ngực hay bụng; chi biến dạng; không thể đứng chịu lực; hoặc cơn đau tăng thay vì giảm cũng rất đáng chú ý. Mũ bảo hiểm làm giảm nguy cơ nhưng không loại trừ chấn động não, và bụng nhìn bình thường không có nghĩa là không tổn thương nội tạng.

Vết trầy nào có thể chăm sóc tại nhà?

Trầy xước mặt đường là tổn thương do ma sát. Nhựa đường lấy đi lớp da phía trên và có thể đẩy bụi, cát, sơn hoặc sợi vải vào bề mặt hở. Vết nông thường rát, rỉ ít dịch trong, trong khi cảm giác và vận động vẫn bình thường. Vết sâu có thể lộ mỡ màu vàng, xuất hiện vùng trắng nhợt hoặc đen, chảy máu dai dẳng hay chứa nhiều dị vật.

Chỉ nên tự chăm sóc khi diện tích nhỏ, tổn thương nông, đã cầm máu và có thể làm sạch mà không phải dùng lực. Vết rộng, nằm ngang khớp hoặc ở mặt, mắt, bàn tay, bàn chân hay bộ phận sinh dục cần được kiểm tra. Lộ mỡ, gân, xương; giảm cảm giác; hạn chế vận động; hoặc còn sỏi không thể rửa trôi là lý do để đến cơ sở y tế.

Rửa vết thương kỹ nhưng không làm tổn thương thêm

Trước tiên, rửa sạch tay. Nếu vết thương còn rỉ máu, ép cầm máu rồi mới làm sạch. Sau đó, để nhiều nước uống được chảy qua vùng trầy. Nước muối sinh lý cũng phù hợp, nhưng hướng dẫn sơ cứu hiện nay cho phép dùng nước máy sạch với vết thương nông.

Tiếp tục bơm rửa cho đến khi không còn mảnh bẩn lỏng dễ thấy. Chỉ nhẹ nhàng lấy những mảnh tự bong bằng gạc sạch hoặc nhíp dùng cho sơ cứu. Không đào tìm sỏi, không tự kéo vật cắm sâu và không chà bề mặt rộng đến mức chảy máu trở lại. Có thể rửa vùng da lành xung quanh bằng xà phòng dịu nhẹ.

Đổ cồn, oxy già hoặc dung dịch iod đậm đặc vào vết trầy không thay thế việc rửa kỹ. Những chất này có thể kích ứng mô còn sống. Mục tiêu thực tế là loại bỏ bụi bẩn nhìn thấy được mà không gây thêm tổn thương, chứ không phải tạo cảm giác bỏng rát để chứng minh rằng vết thương đã “sát khuẩn”.

Băng để bảo vệ bề mặt đang lành

Sau khi làm sạch, dùng gạc vô khuẩn không dính hoặc loại băng phù hợp cho vết trầy nông. Hướng dẫn sơ cứu hiện đại ủng hộ việc che phủ bằng băng giữ ẩm thích hợp vì môi trường được bảo vệ giúp da lành tốt hơn. Gạc khô thông thường đặt trực tiếp lên nền vết thương có thể dính chặt và kéo mất mô non khi tháo.

Cố định vừa đủ, không siết tuần hoàn. Các ngón phía dưới băng vẫn phải ấm, giữ màu sắc bình thường và không tê rần tăng dần. Thay băng theo hướng dẫn của sản phẩm, hoặc sớm hơn nếu bị ướt, bẩn, lỏng hay thấm đầy dịch.

Nếu băng dính, làm ẩm bằng nước sạch hoặc nước muối rồi chờ băng tự bong. Giật khi còn khô có thể làm chảy máu lại. Rửa tay trước và sau mỗi lần thay, quan sát vết thương dưới ánh sáng tốt thay vì mở ra liên tục trong ngày.

Tránh hồ bơi, bồn nước nóng, biển và nguồn nước tự nhiên khi da còn hở. Có thể tắm nhanh nếu bảo vệ phù hợp, nhưng ngâm nước làm tăng tiếp xúc với vi sinh vật và khiến băng dễ bong. Quần áo cũng không nên cọ trực tiếp vào vùng tổn thương.

Tiêm uốn ván phụ thuộc vào loại vết thương và lịch tiêm

Nguy cơ uốn ván không phụ thuộc việc mặt đường hay vật gây thương tích có gỉ sét hay không. Vi khuẩn có thể xâm nhập qua da bị phá vỡ; vết trầy dính đất và dị vật có thể được xếp vào nhóm vết thương bẩn. Nhân viên y tế sẽ xem xét cả tình trạng vết thương lẫn lịch chủng ngừa.

Theo CDC, người đã hoàn thành loạt tiêm cơ bản và tiêm mũi chứa thành phần uốn ván gần nhất chưa quá năm năm thường không cần tiêm thêm, bất kể loại vết thương. Với vết bẩn hoặc nặng, liều nhắc được khuyến nghị khi mũi gần nhất đã cách từ năm năm. Với vết sạch, nhỏ, mốc thông thường là mười năm.

Người không nhớ, chưa tiêm đủ hoặc chưa từng tiêm cần được đánh giá. Một số người có vết thương bẩn và miễn dịch không đầy đủ còn có thể cần globulin miễn dịch uốn ván. Kháng sinh không phòng được uốn ván, vì vậy tự mua kháng sinh không thay thế việc kiểm tra lịch tiêm.

Theo dõi chiều hướng thay đổi, đừng chỉ nhìn một bức ảnh

Vết trầy mới thường đau và có thể xuất hiện viền đỏ hẹp. Một ít dịch trong hoặc vàng nhạt ở giai đoạn đầu chưa chắc là mủ. Điều cần theo dõi trong vài ngày tiếp theo là chiều hướng: đau, đỏ, nóng, sưng và dịch tiết phải giảm dần thay vì lan rộng.

Hãy đi khám nếu đau tăng, vùng đỏ vượt ra ngoài mép vết thương, da ngày càng nóng hoặc sưng, dịch trở nên đặc, hôi hay giống mủ. Sốt, rét run, vệt đỏ chạy dọc chi, nổi hạch hoặc mệt lả cần được đánh giá sớm. Màu da lan nhanh, mô đen hoặc đau quá mức so với hình ảnh bên ngoài là dấu hiệu khẩn.

Lành thương là một quá trình, không phải cuộc đua tạo vảy

Vết xước nhỏ có thể giảm đau rõ sau vài ngày, còn vết rộng hoặc sâu có thể cần nhiều tuần thay băng. Tiến triển tốt thể hiện qua đau và dịch tiết giảm, cử động bình thường, mô khỏe và bề mặt dần khép. Cố làm vết thương khô càng nhanh càng tốt không phải mục tiêu chăm sóc.

Ăn uống bình thường, bổ sung đủ nước và tránh hút thuốc vì nicotine cản trở lành mô. Cử động nhẹ có thể hạn chế cứng khớp nếu chỉ là vết nông, nhưng nghi gãy xương, tổn thương dây chằng hoặc đau ngang khớp phải được khám trước khi tập. Thuốc giảm đau chỉ nên dùng khi phù hợp với bệnh nền và không làm che lấp cơn đau đang nặng lên sau va chạm đáng kể.

Chọn đúng nơi khám tại Việt Nam

Nhà thuốc có thể bán gạc và nước muối, đồng thời hỗ trợ một vết xước nhỏ, nhưng không thể loại trừ gãy xương, chấn động não hay tổn thương nội tạng. Phòng khám có thể xử lý tổn thương đơn giản; khoa cấp cứu bệnh viện phù hợp hơn khi cần chụp chiếu, khâu, phẫu thuật, theo dõi hoặc điều trị nhiều chấn thương.

Có thể xem danh sách số điện thoại khẩn cấp tại Việt Nam và phần giải thích về cách hệ thống y tế Việt Nam hoạt động để biết nên bắt đầu từ đâu. Trong tình huống khẩn, hãy ưu tiên cơ sở có đủ khả năng xử trí và có thể đến sớm; đừng trì hoãn chỉ để tìm một nơi quen thuộc hoặc thuận tiện hơn.

Mang theo giấy tờ tùy thân, thông tin bảo hiểm nếu có, danh sách thuốc, dị ứng và thời điểm xảy ra tai nạn. Nếu an toàn, lưu ảnh hiện trường và vết thương. Hỏi rõ loại băng, thời điểm thay, nhu cầu tiêm uốn ván, triệu chứng phải quay lại khám và khi nào có thể đi làm, lái xe hoặc bơi.

Trở lại sinh hoạt và lái xe một cách an toàn

Chỉ lái lại khi khả năng tập trung, thăng bằng, vận động và mức đau cho phép điều khiển xe an toàn. Mũ bảo hiểm đã chịu va đập cần được thay theo hướng dẫn của nhà sản xuất dù vỏ ngoài còn nguyên. Xe cũng nên được kiểm tra sau một cú va chạm đáng kể.

Trong những chuyến sau, mũ đạt chuẩn và vừa đầu bảo vệ phần đầu, còn găng, giày kín, quần dài và áo dành cho xe máy bảo vệ da. Vải mỏng thường ngày có thể rách rất nhanh khi trượt. Tránh lái sau khi uống rượu, dùng thuốc gây buồn ngủ hoặc quá mệt; giảm tốc trên cát, sỏi, vạch sơn, nắp kim loại và mặt đường ướt.

Vết trầy nhìn thấy thường là phần ít phức tạp nhất của một vụ ngã xe máy. Kết quả tốt bắt đầu từ việc nhận ra tổn thương nào có thể đang bị che khuất, sau đó mới rửa kỹ, băng phù hợp và theo dõi sự thay đổi của toàn bộ người bị nạn.

Câu hỏi thường gặp

Nguồn

1. American Heart Association and American Red Cross — 2024 First Aid Guidelines
2. CDC — Clinical Guidance for Wound Management to Prevent Tetanus
3. World Health Organization — Road traffic injuries
4. International Federation of Red Cross and Red Crescent Societies — International First Aid Guidelines