Mạng xã hội đã trở thành một phần sâu rộng trong đời sống hằng ngày tại Việt Nam. Các nền tảng như Zalo, Facebook, TikTok, YouTube và Instagram được sử dụng để giao tiếp, giải trí, làm việc, cập nhật tin tức và duy trì các mối quan hệ. Với phần lớn mọi người, điều này không đồng nghĩa với một vấn đề sức khỏe tâm thần.
Tuy nhiên, việc sử dụng mạng xã hội có thể trở nên có vấn đề khi một người cảm thấy không thể kiểm soát được và nó bắt đầu ảnh hưởng đến giấc ngủ, việc học, công việc, các mối quan hệ hoặc sức khỏe tinh thần. Tình trạng này đôi khi được gọi là nghiện mạng xã hội, sử dụng mạng xã hội có vấn đề hoặc sử dụng mạng xã hội mang tính cưỡng chế.
Vấn đề này đặc biệt đáng chú ý tại Việt Nam vì mạng xã hội được sử dụng rất rộng rãi. Báo cáo Digital 2026 của DataReportal ước tính Việt Nam có 79 triệu danh tính người dùng mạng xã hội vào cuối năm 2025, tương đương khoảng 77,6% dân số. Các nghiên cứu ở thanh thiếu niên và người trẻ Việt Nam cũng ghi nhận mối liên hệ giữa việc sử dụng mạng xã hội có vấn đề, nỗi sợ bỏ lỡ, căng thẳng tâm lý và chất lượng cuộc sống thấp hơn.
Nghiện mạng xã hội là gì?
Nghiện mạng xã hội là thuật ngữ thường được dùng để mô tả kiểu sử dụng mạng xã hội quá mức hoặc khó kiểm soát đến mức gây ra những vấn đề đáng kể trong cuộc sống hằng ngày.
Cần phân biệt rõ giữa sử dụng mạng xã hội thường xuyên và một vấn đề hành vi có ý nghĩa lâm sàng.
Một sinh viên dành vài giờ mỗi ngày trên mạng để trao đổi với bạn học, xem video giáo dục và giao tiếp xã hội không tự động có nghĩa là người đó bị nghiện.
Mức độ đáng lo ngại tăng lên khi việc sử dụng mạng xã hội có những đặc điểm như:
- Khó kiểm soát thời gian sử dụng mạng xã hội
- Nhiều lần cố gắng giảm sử dụng nhưng không thành công
- Thường xuyên nghĩ đến việc kiểm tra mạng xã hội
- Dễ cáu gắt hoặc khó chịu khi không thể truy cập
- Bỏ bê công việc, học tập, vận động hoặc các mối quan hệ
- Thức khuya hơn nhiều so với dự định
- Tiếp tục sử dụng mạng xã hội dù nhận thấy hậu quả tiêu cực
- Cảm thấy buộc phải kiểm tra thông báo liên tục
Mức độ ảnh hưởng đến khả năng hoạt động trong cuộc sống quan trọng hơn một con số cụ thể về số giờ sử dụng mỗi ngày.
Nghiện mạng xã hội có phải là một rối loạn tâm thần được công nhận không?
Cần thận trọng khi sử dụng thuật ngữ này.
Nghiện mạng xã hội được thảo luận rộng rãi trong nghiên cứu tâm lý học, nhưng không nên tự động coi đây là một chẩn đoán chính thức tương đương với các rối loạn do sử dụng chất.
Các nhà nghiên cứu thường sử dụng những thuật ngữ như sử dụng mạng xã hội có vấn đề hoặc triệu chứng nghiện mạng xã hội, cùng với các công cụ đánh giá như Bergen Social Media Addiction Scale.
Internet Gaming Disorder đã nhận được sự chú ý cụ thể trong các hệ thống phân loại tâm thần, nhưng bản thân nghiện mạng xã hội không được chẩn đoán chỉ vì một người dành nhiều thời gian cho TikTok, Facebook hoặc Zalo.
Chuyên gia sức khỏe tâm thần cần xem xét hành vi, mức độ khó chịu, khả năng hoạt động hằng ngày và các vấn đề tiềm ẩn khác của người đó thay vì chỉ dựa vào số liệu thời gian sử dụng màn hình.
Mạng xã hội phổ biến đến mức nào ở Việt Nam?
Mạng xã hội được sử dụng rất phổ biến tại Việt Nam.
Theo báo cáo Digital 2026 của DataReportal:
- Việt Nam có khoảng 85,6 triệu người dùng internet vào cuối năm 2025
- Tỷ lệ sử dụng internet đạt khoảng 84,2% dân số
- Có khoảng 79 triệu danh tính người dùng mạng xã hội
- Số danh tính người dùng mạng xã hội tương đương khoảng 77,6% dân số
Zalo đặc biệt quan trọng tại Việt Nam. DataReportal ghi nhận khoảng 78,3 triệu người dùng Zalo hoạt động hằng tháng dựa trên số liệu do công ty mẹ VNG công bố.
Facebook, TikTok, YouTube và Instagram cũng được sử dụng rộng rãi, mặc dù số lượng và phân bố độ tuổi người dùng khác nhau giữa các nền tảng.
Tỷ lệ sử dụng mạng xã hội cao không có nghĩa là phần lớn người dùng Việt Nam bị nghiện. Tuy nhiên, điều này cho thấy việc sử dụng có vấn đề có khả năng ảnh hưởng đến một số lượng lớn người dùng.
Nghiện mạng xã hội ở người trẻ tại Việt Nam
Các nhà nghiên cứu Việt Nam đã nghiên cứu cụ thể việc sử dụng mạng xã hội có vấn đề ở thanh thiếu niên và người trẻ.
Một nghiên cứu năm 2022 trên thanh niên Việt Nam sử dụng Bergen Social Media Addiction Scale ghi nhận mối liên hệ giữa điểm nghiện mạng xã hội cao hơn với các yếu tố như nỗi sợ bỏ lỡ, thường được gọi là FOMO, và căng thẳng do phản ứng tiêu cực hoặc cảm giác bị bạn bè trên mạng bỏ qua.
Nghiên cứu này xác định Facebook, Zalo và YouTube là một số nền tảng được sử dụng phổ biến nhất trong mẫu nghiên cứu.
Một nghiên cứu khác trên 1.891 thanh thiếu niên Việt Nam ghi nhận mối liên hệ giữa việc sử dụng internet và mạng xã hội có vấn đề với chất lượng cuộc sống thấp hơn, triệu chứng trầm cảm và FOMO.
Một nghiên cứu gần đây hơn được công bố năm 2025 với 1.477 người từ 14 đến 24 tuổi tại năm tỉnh của Việt Nam cũng ghi nhận mối liên hệ đáng kể giữa kiểu sử dụng mạng xã hội và căng thẳng tâm lý.
Đây là các nghiên cứu quan sát. Chúng cho thấy mối liên hệ chứ không chứng minh rằng mạng xã hội trực tiếp gây ra mọi vấn đề sức khỏe tâm thần được quan sát.
Vì sao mạng xã hội có thể trở nên khó kiểm soát?
Các nền tảng mạng xã hội liên tục cung cấp kích thích và phản hồi xã hội.
Người dùng có thể nhận được:
- Thông báo
- Lượt thích
- Tin nhắn
- Bình luận
- Video mới
- Nội dung được đề xuất
- Cập nhật tin tức
- Sự công nhận từ xã hội
Không giống như xem truyền hình hoặc đọc một cuốn sách, mạng xã hội thường không có điểm kết thúc tự nhiên.
Người dùng có thể tiếp tục cuộn qua các nội dung do thuật toán đề xuất gần như vô thời hạn.
Điều này khiến người dùng dễ mất cảm giác về thời gian, đặc biệt khi họ buồn chán, cô đơn, lo lắng hoặc đang cố tránh một nhiệm vụ khó chịu.
FOMO là gì?
FOMO, hay nỗi sợ bỏ lỡ, là cảm giác lo lắng rằng người khác có thể đang trải qua những điều thú vị mà mình không tham gia hoặc mình có thể bỏ lỡ thông tin xã hội quan trọng.
FOMO có thể thúc đẩy những hành vi như:
- Liên tục kiểm tra thông báo
- Theo dõi hoạt động của bạn bè
- Cảm thấy lo lắng khi không trực tuyến
- So sánh cuộc sống của mình với bài đăng của người khác
- Kiểm tra điện thoại ngay sau khi thức dậy
- Ngắt quãng công việc hoặc học tập để xem mạng xã hội
Các nghiên cứu tại Việt Nam ghi nhận mối liên hệ đáng kể giữa FOMO và điểm nghiện mạng xã hội cao hơn ở người trẻ.
FOMO không đồng nghĩa với việc một người chắc chắn bị nghiện, nhưng nó có thể giúp giải thích vì sao việc giảm sử dụng mạng xã hội lại khó khăn.
Dấu hiệu của việc sử dụng mạng xã hội có vấn đề
Các dấu hiệu cảnh báo có thể bao gồm:
- Tự động kiểm tra điện thoại mà không có chủ ý rõ ràng
- Dành nhiều thời gian trên mạng xã hội hơn đáng kể so với dự định
- Mất ngủ hoặc ngủ ít vì liên tục cuộn nội dung
- Không thể tập trung vào công việc hoặc học tập
- Cảm thấy lo lắng khi không có điện thoại bên cạnh
- Dùng mạng xã hội trong lúc đang nói chuyện với người khác
- Bỏ bê vận động hoặc sở thích
- Liên tục so sánh bản thân với những người khác
- Cảm thấy tâm trạng tệ hơn sau khi dùng mạng xã hội
- Liên tục xóa rồi cài lại ứng dụng
- Cố gắng giảm sử dụng nhưng nhanh chóng quay lại thói quen cũ
Thỉnh thoảng xuất hiện một hoặc hai hành vi này không nhất thiết có nghĩa là nghiện.
Mức độ đáng lo ngại tăng lên khi nhiều kiểu hành vi cùng kéo dài và ảnh hưởng đáng kể đến cuộc sống hằng ngày.
Nghiện mạng xã hội và giấc ngủ
Giấc ngủ là một trong những lĩnh vực thường bị ảnh hưởng nhất bởi việc sử dụng điện thoại thông minh và mạng xã hội quá mức.
Vấn đề có thể xuất hiện khi một người:
- Cuộn mạng xã hội đến khuya
- Kiểm tra thông báo sau khi đã lên giường
- Thức dậy giữa đêm để dùng điện thoại
- Liên tục trì hoãn giờ đi ngủ
- Xem nội dung có tính kích thích cao ngay trước khi ngủ
Ngủ kém sau đó có thể góp phần gây mệt mỏi ban ngày, giảm khả năng tập trung, dễ cáu gắt và khó khăn về cảm xúc.
Điều này có thể tạo thành một vòng lặp: khi mệt mỏi, một người có ít động lực hơn cho các hoạt động đòi hỏi nhiều nỗ lực và lại dành nhiều thời gian hơn cho các hình thức giải trí kỹ thuật số ít tốn sức.
Một biện pháp ban đầu hữu ích thường là để điện thoại ra khỏi khu vực ngủ hoặc thiết lập một thời điểm cụ thể vào buổi tối để ngừng sử dụng mạng xã hội.
Mạng xã hội và lo âu
Việc sử dụng mạng xã hội có vấn đề có thể đi kèm với lo âu.
Một người có thể trở nên quá bận tâm đến:
- Việc người khác đã trả lời tin nhắn hay chưa
- Một bài đăng nhận được bao nhiêu lượt thích
- Bình luận tiêu cực
- So sánh xã hội
- Nỗi sợ bị loại trừ
- Tin tức hoặc nội dung đáng lo ngại trên mạng
Tuy nhiên, mối quan hệ này có thể diễn ra theo cả hai chiều.
Người đang lo âu có thể dùng mạng xã hội thường xuyên hơn để phân tán sự chú ý hoặc tìm kiếm sự trấn an, trong khi một số kiểu sử dụng mạng xã hội cũng có thể góp phần làm tăng lo âu.
Nếu lo âu kéo dài và ảnh hưởng đến công việc, giấc ngủ, các mối quan hệ hoặc cuộc sống hằng ngày, chỉ tập trung vào giảm thời gian sử dụng màn hình có thể chưa đủ.
Đánh giá sức khỏe tâm thần toàn diện hơn có thể hữu ích.
Mạng xã hội và trầm cảm
Nghiên cứu cũng ghi nhận mối liên hệ giữa việc sử dụng mạng xã hội có vấn đề và triệu chứng trầm cảm ở người trẻ.
Điều này không có nghĩa là sử dụng Instagram, Facebook, TikTok hoặc Zalo trực tiếp gây ra trầm cảm.
Nhiều yếu tố có thể đồng thời xuất hiện, bao gồm:
- Cô lập xã hội
- Ngủ kém
- Trầm cảm đã có từ trước
- Lòng tự trọng thấp
- Bắt nạt trực tuyến
- So sánh xã hội
- Ít vận động thể chất
- Sử dụng mạng xã hội để né tránh cảm xúc khó chịu
Người có tâm trạng buồn kéo dài, mất hứng thú, cảm giác tuyệt vọng hoặc các triệu chứng trầm cảm đáng kể khác nên được đánh giá sức khỏe tâm thần phù hợp thay vì chỉ xem vấn đề như một thói quen kỹ thuật số.
Để tìm hiểu cách tiếp cận dịch vụ chăm sóc, xem Cách tìm hỗ trợ sức khỏe tâm thần tại Việt Nam.
So sánh xã hội và hình ảnh cơ thể
Mạng xã hội thường khiến người dùng tiếp xúc với những phiên bản đã được chọn lọc hoặc chỉnh sửa kỹ lưỡng về cuộc sống của người khác.
Điều này có thể thúc đẩy những so sánh thiếu thực tế liên quan đến:
- Ngoại hình
- Các mối quan hệ
- Tiền bạc
- Du lịch
- Thành công nghề nghiệp
- Thể hình
- Lối sống
Với một số người, điều này có thể góp phần gây bất mãn hoặc giảm lòng tự trọng.
Thanh thiếu niên và người trẻ có thể đặc biệt dễ bị ảnh hưởng vì bản sắc cá nhân và vị thế xã hội của họ vẫn đang phát triển.
Giảm tiếp xúc với những tài khoản thường xuyên khiến bạn cảm thấy tệ hơn đôi khi hiệu quả hơn việc cố gắng ngừng hoàn toàn mọi hình thức sử dụng mạng xã hội.
Doomscrolling và việc tiêu thụ tin tức
Một kiểu sử dụng có vấn đề khác là doomscrolling, tức liên tục xem các tin tức tiêu cực hoặc đáng lo ngại dù việc đó làm tăng lo âu hoặc căng thẳng.
Tình trạng này có thể trở nên rõ rệt hơn trong các giai đoạn có xung đột chính trị, thiên tai, dịch bệnh hoặc những sự kiện lớn khác.
Một số giới hạn thực tế có thể bao gồm:
- Chỉ kiểm tra tin tức vào những thời điểm nhất định
- Chỉ sử dụng một hoặc hai nguồn tin đáng tin cậy
- Tắt thông báo tin nóng
- Tránh đọc tin ngay trước khi ngủ
Mục tiêu không phải là ngừng cập nhật thông tin, mà là tránh để việc tiếp xúc liên tục với tin tức chi phối sự chú ý trong suốt cả ngày.
TikTok, video ngắn và hành vi cuộn nội dung mang tính cưỡng chế
Các nền tảng video ngắn đặc biệt dễ khiến người dùng sử dụng trong thời gian dài vì nội dung thay đổi chỉ sau vài giây và video tiếp theo xuất hiện ngay lập tức.
TikTok được sử dụng rộng rãi tại Việt Nam, đặc biệt ở người trẻ.
Các tính năng video ngắn tương tự cũng có trên YouTube, Facebook và Instagram.
Một người có thể định xem trong năm phút nhưng sau đó nhận ra đã trôi qua một giờ.
Nếu điều này xảy ra thường xuyên, tạo thêm một số rào cản trong quá trình sử dụng có thể hữu ích. Di chuyển ứng dụng khỏi màn hình chính, đăng xuất hoặc giới hạn việc truy cập trên một thiết bị cụ thể có thể giúp ngắt hành vi sử dụng tự động.
Zalo có gây nghiện không?
Bản thân Zalo không nên tự động được mô tả là gây nghiện.
Đây là một trong những nền tảng nhắn tin và mạng xã hội quan trọng nhất tại Việt Nam, được sử dụng cho giao tiếp cá nhân, công việc và nhiều dịch vụ thực tế.
Tuy nhiên, bất kỳ nền tảng nào cũng có thể trở thành một phần của kiểu sử dụng có vấn đề nếu một người cảm thấy buộc phải liên tục kiểm tra hoặc không thể tách khỏi tin nhắn và thông báo.
Với những người cần Zalo cho công việc, việc xóa hoàn toàn ứng dụng có thể không thực tế.
Một chiến lược phù hợp hơn có thể gồm:
- Tắt các thông báo không cần thiết
- Tắt tiếng các nhóm lớn
- Thiết lập giờ liên lạc cho công việc
- Tách biệt việc sử dụng cho công việc và cá nhân
Nghiện mạng xã hội ở sinh viên đại học
Sinh viên đại học có thể đặc biệt dễ sử dụng mạng xã hội quá mức vì thường có lịch trình linh hoạt, thường xuyên sử dụng điện thoại thông minh và có đời sống xã hội tích cực trên mạng.
Mạng xã hội có thể trực tiếp cạnh tranh với:
- Học tập
- Giấc ngủ
- Vận động
- Các mối quan hệ trực tiếp
- Thời hạn học tập
Những sinh viên thường xuyên học bài trong khi chuyển qua lại giữa tài liệu, tin nhắn, TikTok và các ứng dụng khác cũng có thể gặp tình trạng chú ý bị phân mảnh.
Thiết lập các khoảng thời gian học tập không bị gián đoạn có thể hữu ích ngay cả khi tổng thời gian sử dụng mạng xã hội vẫn tương đối cao.
Nghiện mạng xã hội và năng suất làm việc
Vấn đề này không chỉ xảy ra ở sinh viên.
Người trưởng thành có thể ngắt quãng công việc hàng chục lần mỗi ngày để kiểm tra thông báo hoặc bảng tin.
Ngay cả những gián đoạn ngắn cũng có thể khiến việc duy trì sự tập trung trong thời gian dài trở nên khó khăn hơn.
Một số chiến lược thực tế tại nơi làm việc gồm:
- Tắt các thông báo không cần thiết
- Để điện thoại ngoài tầm với trực tiếp
- Chỉ kiểm tra mạng xã hội trong giờ nghỉ
- Sử dụng công cụ chặn trang web khi cần tập trung
- Tách các ứng dụng nhắn tin công việc khỏi ứng dụng giải trí
Mục tiêu không nhất thiết phải là ngừng hoàn toàn mạng xã hội. Điều quan trọng là lấy lại khả năng chủ động kiểm soát thời điểm và lý do sử dụng các nền tảng này.
Bao nhiêu thời gian dùng mạng xã hội là quá nhiều?
Không có một số phút hoặc số giờ phổ quát nào tự động xác định tình trạng nghiện.
Hai người đều có thể dành bốn giờ mỗi ngày trên mạng nhưng có hoàn cảnh rất khác nhau.
Một người có thể sử dụng mạng xã hội phục vụ công việc mà không gặp ảnh hưởng đáng kể, trong khi người khác có thể mất ngủ, bỏ bê việc học và cảm thấy không thể giảm thời gian sử dụng.
Những câu hỏi hữu ích hơn gồm:
- Bạn có thể dừng lại khi dự định dừng không?
- Mạng xã hội có ảnh hưởng đến giấc ngủ không?
- Nó có làm giảm hiệu quả công việc hoặc học tập không?
- Các mối quan hệ có bị bỏ bê không?
- Bạn có cảm thấy khó chịu khi không thể sử dụng không?
- Bạn đã nhiều lần cố gắng giảm nhưng không thành công chưa?
Khả năng hoạt động và mức độ kiểm soát quan trọng hơn một ngưỡng thời gian sử dụng màn hình cứng nhắc.
Bài test nghiện điện thoại của Vietnam Clinic đi theo đúng hướng này: nó hỏi về khả năng dừng lại, giấc ngủ và những việc bị gác lại, thay vì đếm số giờ.
Cách giảm thời gian sử dụng mạng xã hội
Việc giảm sử dụng mang tính cưỡng chế thường hiệu quả hơn khi thay đổi môi trường thay vì chỉ dựa vào ý chí.
Một số chiến lược hữu ích gồm:
- Tắt các thông báo không cần thiết.
- Di chuyển ứng dụng mạng xã hội khỏi màn hình chính.
- Đặt những khoảng thời gian cụ thể để kiểm tra mạng xã hội.
- Để điện thoại ra xa khi học hoặc làm việc.
- Tránh sử dụng điện thoại trên giường.
- Đăng xuất khỏi những nền tảng gây ra nhiều vấn đề nhất.
- Bỏ theo dõi những tài khoản thường xuyên khiến tâm trạng của bạn tệ hơn.
- Thay việc cuộn nội dung bằng một hoạt động khác thay vì chỉ cố chịu đựng cảm giác buồn chán.
- Sử dụng công cụ theo dõi thời gian màn hình tích hợp để hiểu rõ thói quen thực tế của mình.
- Giảm dần thời gian sử dụng nếu việc ngừng đột ngột hoặc digital detox không thực tế.
Chiến lược tốt nhất là chiến lược có thể duy trì lâu dài.
Có nên thực hiện digital detox không?
Tạm ngừng sử dụng mạng xã hội có thể hữu ích với một số người, đặc biệt nếu điều đó giúp họ nhận ra những thói quen mang tính tự động.
Tuy nhiên, một đợt digital detox kéo dài bảy ngày hoặc 30 ngày không nhất thiết là giải pháp lâu dài.
Nếu một người lập tức quay lại kiểu sử dụng cũ sau đó, các yếu tố thúc đẩy hành vi vẫn chưa thay đổi.
Một phương pháp bền vững hơn có thể là điều chỉnh cách sử dụng hằng ngày:
- Giảm số lượng thông báo
- Không dùng điện thoại trên giường
- Hạn chế mạng xã hội trong giờ làm việc
- Tăng các hoạt động ngoại tuyến
- Xác định thời điểm cụ thể để kiểm tra ứng dụng
Mạng xã hội gắn liền với công việc và giao tiếp tại Việt Nam, vì vậy việc từ bỏ hoàn toàn trong thời gian dài thường không cần thiết và khó thực tế.
Cha mẹ có thể làm gì với việc sử dụng mạng xã hội của thanh thiếu niên?
Cha mẹ có thể tập trung vào mức độ ảnh hưởng đến cuộc sống thay vì coi mọi thời gian sử dụng màn hình đều có hại.
Những lĩnh vực nên theo dõi gồm:
- Giấc ngủ
- Kết quả học tập
- Tâm trạng
- Hoạt động thể chất
- Thu mình khỏi xã hội
- Bắt nạt trực tuyến
- Tiếp xúc với nội dung không phù hợp
Các quy tắc thường có khả năng hiệu quả hơn khi cụ thể và dễ dự đoán.
Ví dụ, để điện thoại ngoài phòng ngủ vào ban đêm hoặc có các bữa ăn gia đình không sử dụng thiết bị điện tử.
Việc giám sát liên tục đôi khi có thể tạo ra xung đột mà không giúp trẻ học cách tự điều chỉnh, vì vậy thanh thiếu niên cũng cần cơ hội phát triển thói quen kỹ thuật số lành mạnh của riêng mình.
Khi nào nên tìm kiếm hỗ trợ chuyên môn?
Hỗ trợ chuyên môn có thể phù hợp khi việc sử dụng mạng xã hội gây ảnh hưởng đáng kể hoặc có liên quan đến các vấn đề tâm lý khác.
Hãy cân nhắc trao đổi với nhà tâm lý học, bác sĩ tâm thần hoặc chuyên gia sức khỏe tâm thần có chuyên môn nếu có:
- Giấc ngủ bị ảnh hưởng nghiêm trọng
- Kết quả học tập hoặc công việc giảm sút
- Lo âu nghiêm trọng khi không trực tuyến
- Trầm cảm đáng kể
- Thu mình khỏi xã hội
- Liên tục không thể kiểm soát việc sử dụng
- Bắt nạt hoặc quấy rối trực tuyến ảnh hưởng đến sức khỏe tâm thần
- Sử dụng mang tính cưỡng chế đi kèm với một vấn đề hành vi khác
Đôi khi vấn đề tưởng như là nghiện mạng xã hội thực chất có thể thứ phát sau trầm cảm, lo âu, ADHD, cô đơn hoặc một tình trạng khác cũng cần được quan tâm.
Tìm hỗ trợ cho nghiện mạng xã hội ở đâu tại Việt Nam?
Không phải thành phố nào tại Việt Nam cũng có phòng khám chuyên biệt dành riêng cho nghiện mạng xã hội.
Một điểm bắt đầu hợp lý có thể là nhà tâm lý học, bác sĩ tâm thần hoặc phòng khám sức khỏe tâm thần có khả năng đánh giá các vấn đề hành vi và những tình trạng liên quan như lo âu, trầm cảm hoặc khó ngủ.
Việt Nam có cả dịch vụ tâm thần công lập và các cơ sở tư nhân hoặc hướng đến bệnh nhân quốc tế.
Hướng dẫn Dịch vụ sức khỏe tâm thần tại Việt Nam của Vietnam Clinic có thể giúp bạn so sánh các lựa chọn hiện có, trong khi Cách tìm hỗ trợ sức khỏe tâm thần tại Việt Nam giải thích cách lựa chọn giữa nhà tâm lý học, bác sĩ tâm thần và các dịch vụ khác.
Nếu ngôn ngữ là yếu tố quan trọng, hãy xác nhận trực tiếp liệu chuyên gia có tư vấn bằng tiếng Anh hoặc ngôn ngữ khác hay không trước khi đặt lịch.
Nhà tâm lý học hay bác sĩ tâm thần: nên gặp ai?
Một nhà tâm lý học có thể là điểm bắt đầu phù hợp khi vấn đề chính liên quan đến thói quen, điều hòa cảm xúc, lo âu, trì hoãn hoặc sử dụng mạng xã hội mang tính cưỡng chế.
Điều trị tâm lý có thể giúp xác định các yếu tố kích hoạt và xây dựng những kiểu hành vi bền vững hơn.
Một bác sĩ tâm thần có thể đặc biệt phù hợp khi việc sử dụng mạng xã hội có vấn đề xuất hiện cùng với trầm cảm đáng kể, lo âu nghiêm trọng, triệu chứng ADHD, rối loạn giấc ngủ lớn hoặc một tình trạng tâm thần khác có thể cần đánh giá y khoa.
Trong một số trường hợp, cả hai chuyên môn có thể cùng tham gia điều trị.
Trị liệu có thể giúp như thế nào?
Trị liệu thường không đơn giản chỉ là yêu cầu một người ngừng sử dụng điện thoại.
Quá trình điều trị có thể tìm hiểu:
- Vì sao người đó liên tục tìm đến mạng xã hội
- Các yếu tố kích hoạt cảm xúc
- FOMO
- So sánh xã hội
- Né tránh và trì hoãn
- Thói quen ngủ
- Lo âu
- Tâm trạng buồn
- Cô đơn
- Kiểm soát xung động
Sau đó, các chiến lược hành vi có thể được xây dựng dựa trên kiểu sử dụng thực tế của từng người.
Các phương pháp nhận thức hành vi cũng có thể giúp thách thức những niềm tin như phải trả lời mọi tin nhắn ngay lập tức hoặc sợ rằng việc ngoại tuyến sẽ khiến mình bị loại khỏi các mối quan hệ xã hội.
Khi mạng xã hội không phải là vấn đề chính
Đôi khi việc sử dụng mạng xã hội quá mức là một triệu chứng chứ không phải khó khăn cốt lõi.
Người bị trầm cảm có thể dành nhiều giờ để cuộn nội dung vì họ thiếu năng lượng cho các hoạt động khác.
Người bị lo âu có thể liên tục kiểm tra tin nhắn để tìm kiếm sự trấn an.
Người có ADHD có thể gặp khó khăn với các ứng dụng có mức kích thích cao do vấn đề về chú ý và kiểm soát xung động.
Người mới chuyển đến Việt Nam có thể phụ thuộc nhiều vào tương tác trực tuyến vì cảm thấy cô đơn hoặc bị cô lập.
Điều trị vấn đề nền tảng đôi khi có thể giúp giảm việc sử dụng mạng xã hội mà không cần biến thời gian màn hình thành trọng tâm duy nhất của quá trình điều trị.
Người nước ngoài và việc sử dụng mạng xã hội tại Việt Nam
Người nước ngoài sống tại Việt Nam có thể phụ thuộc khá nhiều vào mạng xã hội và ứng dụng nhắn tin khi mới chuyển đến.
Các nhóm Facebook, Zalo, WhatsApp, Telegram và các nền tảng khác có thể giúp:
- Tìm chỗ ở
- Gặp gỡ mọi người
- Tham gia sự kiện
- Tìm dịch vụ y tế
- Mua bán đồ dùng
- Giữ liên lạc với gia đình ở nước ngoài
Điều này có thể khiến ranh giới giữa việc sử dụng hữu ích và sử dụng quá mức trở nên khó nhận biết hơn.
Nếu phần lớn giao tiếp xã hội diễn ra qua màn hình, chủ động xây dựng các thói quen ngoại tuyến có thể hữu ích. Các lớp thể dục, không gian coworking, lớp học ngôn ngữ và hoạt động xã hội có thể giúp giảm phụ thuộc vào tương tác kỹ thuật số mà không cần ngừng hoàn toàn mạng xã hội.
Khi nào việc sử dụng mạng xã hội trở thành vấn đề sức khỏe tâm thần khẩn cấp?
Bản thân nghiện mạng xã hội thường không cần điều trị y tế khẩn cấp.
Chăm sóc sức khỏe tâm thần khẩn cấp cần thiết khi có một vấn đề nghiêm trọng khác đi kèm, chẳng hạn như nguy cơ tự làm hại bản thân ngay lập tức, ý định tự sát, lú lẫn nghiêm trọng hoặc một cơn khủng hoảng tâm thần cấp tính khác.
Nếu một người đang gặp nguy hiểm ngay lập tức, hãy tìm kiếm hỗ trợ y tế khẩn cấp thay vì cố xử lý tình huống bằng cách hạn chế thời gian sử dụng màn hình hoặc các chiến lược tự hỗ trợ.
Câu hỏi thường gặp
Nghiện mạng xã hội có phổ biến ở Việt Nam không?
Mạng xã hội được sử dụng rất rộng rãi tại Việt Nam và các nghiên cứu tại Việt Nam đã ghi nhận tình trạng sử dụng mạng xã hội có vấn đề ở người trẻ. Tuy nhiên, sử dụng mạng xã hội thường xuyên không tự động có nghĩa là một người bị nghiện.
Dấu hiệu của nghiện mạng xã hội là gì?
Các dấu hiệu có thể bao gồm khó kiểm soát việc sử dụng, dành nhiều thời gian trực tuyến hơn dự định, giấc ngủ bị ảnh hưởng, bỏ bê học tập hoặc công việc, khó chịu khi không thể truy cập mạng xã hội và nhiều lần cố gắng giảm sử dụng nhưng không thành công.
Những nền tảng mạng xã hội nào phổ biến tại Việt Nam?
Zalo, Facebook, YouTube, TikTok và Instagram là những nền tảng quan trọng được sử dụng tại Việt Nam. DataReportal ước tính Việt Nam có khoảng 79 triệu danh tính người dùng mạng xã hội vào cuối năm 2025.
Mạng xã hội có thể ảnh hưởng đến sức khỏe tâm thần không?
Nghiên cứu ghi nhận mối liên hệ giữa việc sử dụng mạng xã hội có vấn đề với căng thẳng tâm lý, triệu chứng trầm cảm, FOMO và chất lượng cuộc sống thấp hơn, bao gồm các nghiên cứu ở thanh thiếu niên và người trẻ Việt Nam. Mối liên hệ không nhất thiết chứng minh quan hệ nhân quả trực tiếp.
Bao nhiêu thời gian dùng mạng xã hội là quá nhiều?
Không có một số giờ phổ quát nào xác định tình trạng nghiện. Mất kiểm soát và ảnh hưởng đến giấc ngủ, các mối quan hệ, học tập, công việc hoặc sức khỏe tinh thần là những dấu hiệu hữu ích hơn so với chỉ tính thời gian màn hình.
Làm thế nào để giảm sử dụng mạng xã hội?
Hãy tắt các thông báo không cần thiết, để điện thoại ra xa khi làm việc hoặc ngủ, thiết lập thời gian cụ thể để kiểm tra ứng dụng, di chuyển các ứng dụng gây vấn đề khỏi màn hình chính và thay việc cuộn nội dung bằng những hoạt động ngoại tuyến có ý nghĩa.
Tìm hỗ trợ cho nghiện mạng xã hội ở đâu tại Việt Nam?
Nhà tâm lý học, bác sĩ tâm thần hoặc dịch vụ sức khỏe tâm thần có thể đánh giá việc sử dụng mạng xã hội mang tính cưỡng chế và các vấn đề liên quan như lo âu, trầm cảm hoặc khó ngủ. Các thành phố lớn tại Việt Nam có cả dịch vụ sức khỏe tâm thần công lập và tư nhân.
Nghiện mạng xã hội có phải là một rối loạn tâm thần không?
Nghiện mạng xã hội thường được sử dụng trong nghiên cứu và mô tả để chỉ việc sử dụng mạng xã hội có vấn đề hoặc mang tính cưỡng chế, nhưng không nên tự động xem đây là một chẩn đoán tâm thần chính thức. Đánh giá chuyên môn tập trung vào mất kiểm soát, mức độ khó chịu và suy giảm chức năng.
Kết luận
Mạng xã hội là một phần quan trọng của cuộc sống hiện đại tại Việt Nam, nơi hàng chục triệu người sử dụng các nền tảng như Zalo, Facebook, TikTok và YouTube. Chỉ sử dụng thường xuyên không nên bị gắn nhãn là nghiện.
Những dấu hiệu cảnh báo quan trọng hơn là mất kiểm soát và hậu quả tiêu cực. Việc sử dụng mạng xã hội trở nên có vấn đề khi nó liên tục ảnh hưởng đến giấc ngủ, học tập, công việc, các mối quan hệ hoặc sức khỏe tinh thần và người dùng gặp khó khăn trong việc giảm sử dụng dù muốn làm như vậy.
Các nghiên cứu tại Việt Nam ghi nhận mối liên hệ giữa việc sử dụng mạng xã hội có vấn đề, FOMO, căng thẳng tâm lý và chất lượng cuộc sống thấp hơn ở người trẻ. Những kết quả này cho thấy cần nghiêm túc xem xét vấn đề nhưng không nên cho rằng mạng xã hội là nguyên nhân duy nhất gây lo âu hoặc trầm cảm.
Những thay đổi thực tế như hạn chế thông báo, để điện thoại xa giường ngủ và thiết lập các khoảng thời gian không sử dụng thiết bị có thể hữu ích. Khi tình trạng kéo dài hoặc xuất hiện cùng với lo âu đáng kể, trầm cảm hoặc một vấn đề sức khỏe tâm thần khác, đánh giá chuyên môn có thể phù hợp hơn. Bạn có thể tham khảo Dịch vụ sức khỏe tâm thần tại Việt Nam hoặc đọc hướng dẫn Cách tìm hỗ trợ sức khỏe tâm thần tại Việt Nam để biết nên bắt đầu từ đâu.
Nguồn
Tác giả
Jonathan García-Allen
Nhà tâm lý học, tác giả sách và chuyên gia chiến lược số chuyên về sức khỏe tâm thần. Ông là đồng sáng lập Psicología y Mente, một trong những trang web về sức khỏe tâm thần được truy cập nhiều nhất thế giới, với hơn 20 triệu lượt truy cập mỗi tháng. Ông có hơn 10 năm kinh nghiệm sáng tạo nội dung về sức khỏe và hỗ trợ các nhà tâm lý học, chuyên gia trị liệu và phòng khám phát triển sự hiện diện trực tuyến thông qua nội dung, SEO và tiếp thị kỹ thuật số.
Rà soát y khoa
Tan Nguyen
Tác giả y khoa của Vietnam Clinic. Bác sĩ, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh.
