Vitamin C, còn gọi là acid ascorbic, cần thiết cho mô liên kết bình thường, quá trình lành vết thương và chức năng miễn dịch. Vitamin này cũng giúp cơ thể hấp thu sắt từ thực phẩm thực vật. Con người không tự tổng hợp được nên cần cung cấp đều đặn qua ăn uống. Tuy nhiên, cần vitamin C không có nghĩa mọi người đều hưởng lợi từ viên bổ sung liều hàng gam mỗi ngày hoặc truyền tĩnh mạch.
Với phần lớn mọi người, rau quả là nền tảng thiết thực. Chất bổ sung có vai trò rõ khi khẩu phần không đủ hoặc đang điều trị thiếu vitamin, nhưng các tuyên bố ngăn mọi nhiễm trùng, làm trắng da hay chữa ung thư vượt quá bằng chứng đã được xác lập. Câu hỏi hữu ích là vitamin nhằm giải quyết vấn đề gì và liều cùng đường dùng có phù hợp hay không.
Cơ thể dùng vitamin C vào việc gì?
Vitamin C hỗ trợ các enzyme tham gia tạo collagen, protein cấu trúc trong da, mạch máu, lợi và những mô khác. Điều này giải thích vì sao thiếu nặng có thể khiến mô dễ tổn thương và vết thương khó lành. Nó còn đóng góp vào hệ thống chống oxy hóa và hoạt động miễn dịch bình thường.
Tham gia một quá trình không có nghĩa tăng lượng dùng vô hạn sẽ khiến quá trình đó tốt hơn. Khi nhu cầu dinh dưỡng đã được đáp ứng, thêm vitamin C không bảo đảm lành nhanh hơn, miễn dịch mạnh hơn hay tạo thêm collagen. Sửa chữa mô còn phụ thuộc đủ protein và năng lượng, nguồn máu nuôi cùng việc xử lý tổn thương hoặc bệnh nền.
Vitamin C tan trong nước và thận thải một phần lượng dư. Dù vậy, liều cao vẫn có thể gây tác dụng bất lợi. Không nên hiểu tính tan trong nước là cho phép dùng không giới hạn.
Cần bao nhiêu vitamin C?
Lấy giá trị tham chiếu dinh dưỡng Hoa Kỳ làm ví dụ, người lớn cần khoảng 90 mg mỗi ngày ở nam và 75 mg ở nữ. Nhu cầu khi mang thai ở người trưởng thành là 85 mg, khi cho con bú là 120 mg. Theo hệ thống này, người hút thuốc cần thêm 35 mg mỗi ngày. Khuyến nghị thay đổi theo tuổi và có thể khác giữa các cơ quan.
Những lượng này nhỏ hơn nhiều so với 500 mg hay 1.000 mg trong nhiều viên uống. Chúng mô tả nhu cầu ăn uống, không phải đơn thuốc cá nhân. Trẻ cần lượng phù hợp tuổi, không nên thường xuyên dùng sản phẩm hàm lượng cao của người lớn.
Bác sĩ có thể kê lượng khác khi xác nhận thiếu vitamin hoặc trong tình huống y khoa cụ thể. Người mệt mỏi hay cảm lạnh chưa được đánh giá cùng vấn đề không nên sao chép điều trị có giám sát đó.
Nguồn thực phẩm và cách giữ vitamin
Ổi, trái cây họ cam quýt, đu đủ, kiwi, ớt chuông, cà chua và bông cải xanh có thể cung cấp vitamin C. Thực phẩm quen thuộc tại Việt Nam vì thế có thể đáp ứng nhu cầu mà không cần sản phẩm nhập khẩu đặc biệt. Ăn đa dạng hữu ích hơn chỉ dựa vào một loại quả hoặc mặc định món chua nhất có nhiều vitamin nhất.
Vitamin C nhạy với bảo quản và nấu kéo dài; một phần có thể hòa vào nước nấu. Cách nấu ngắn hơn và ăn rau quả sống phù hợp giúp duy trì lượng cung cấp, đồng thời vẫn cần bảo đảm vệ sinh thực phẩm. Rau nấu chín vẫn có giá trị, không cần bỏ vì một phần vitamin bị mất.
Trái cây nguyên quả thường cung cấp cả chất xơ. Đồ uống vitamin có đường và nhiều nước ép không cần thiết để đáp ứng nhu cầu. Người kiểm soát đái tháo đường có thể đưa khẩu phần quả phù hợp vào chế độ ăn thay vì cho rằng nước bổ sung nhiều đường tốt hơn về dinh dưỡng.
Ai có nguy cơ thiếu?
Nguy cơ tăng khi ăn rất ít rau quả trong thời gian dài, chế độ ăn quá hạn chế hoặc không tiếp cận đủ thực phẩm. Rối loạn ăn uống, lệ thuộc rượu, chán ăn và bệnh cản trở ăn hay hấp thu có thể góp phần. Trẻ kén ăn nghiêm trọng và người cao tuổi có khẩu phần hạn chế cũng có thể bị ảnh hưởng.
Chế độ ăn hạn chế có thể thiếu nhiều dưỡng chất, vì vậy phát hiện một thiếu hụt không nên kết thúc đánh giá. Khó nhai, khó nuốt hoặc buồn nôn dai dẳng có thể cần điều trị. Mục tiêu thực tế là khôi phục khả năng ăn đủ bền vững, không chỉ thêm viên uống trong khi nguyên nhân dinh dưỡng kém vẫn tiếp tục.
Không cần có cân nặng thấp rõ rệt mới bị thiếu vi chất. Ngược lại, thỉnh thoảng không ăn trái cây không tự động có nghĩa mắc bệnh scorbut. Thời gian và mô hình ăn uống tổng thể mới quan trọng.
Bệnh scorbut: dấu hiệu cần đánh giá
Thiếu vitamin C nặng gây bệnh scorbut. Triệu chứng có thể gồm mệt và yếu rõ rệt, đau khớp hoặc chân, dễ bầm, lợi sưng hay chảy máu và vết thương khó lành. Có thể xuất hiện chấm đỏ hoặc tím nhỏ và thay đổi quanh nang lông. Biểu hiện thường tiến triển từ từ, ban đầu dễ nhầm với bệnh khác.
Chảy máu lợi không phải lúc nào cũng là scorbut; bệnh lợi và nguyên nhân khác rất thường gặp. Tương tự, bầm không rõ lý do có thể liên quan thuốc, rối loạn máu hoặc bệnh nặng. Bác sĩ xem xét khẩu phần, khám và xét nghiệm phù hợp thay vì chẩn đoán thiếu vitamin từ ảnh hoặc một triệu chứng.
Nghi scorbut cần điều trị sớm. Nhiều người bắt đầu thấy đỡ trong vài ngày sau bổ sung đúng, dù các vấn đề mô có thể cần lâu hơn để hồi phục hoàn toàn. Chảy máu đáng kể, yếu nặng hoặc trẻ bệnh cấp cần chăm sóc khẩn cấp thay vì thử uống bổ sung tại nhà.
Vitamin C và cảm lạnh thông thường
Bổ sung vitamin C đều đặn chưa được chứng minh làm giảm đáng kể số lần cảm lạnh ở dân số chung. Một tổng quan Cochrane lớn ghi nhận thời gian cảm giảm ở mức khiêm tốn khi dùng đều, khác với chỉ bắt đầu lúc đã có triệu chứng. Trong các thử nghiệm được tổng hợp, mức giảm trung bình khoảng 8% ở người lớn và 14% ở trẻ em.
Các tỷ lệ mô tả trung bình của nhóm, không phải lời hứa cho từng người. Giảm 8% một đợt bệnh bảy ngày tương đương khoảng nửa ngày. Thử nghiệm ở người chịu gắng sức thể lực cực độ trong thời gian ngắn cho kết quả khác, nhưng không tự động áp dụng cho hoạt động thường ngày.
Nghiên cứu bắt đầu vitamin C sau khi cảm xuất hiện chưa cho thấy lợi ích nhất quán. Tác dụng nhỏ có thể có lên thời gian cảm không chứng minh rằng tăng liều mãi sẽ ngừa cúm, COVID-19 hoặc viêm phổi, hay thay thế điều trị phù hợp cho các bệnh đó.
Hỗ trợ miễn dịch và bệnh kéo dài
Đủ vitamin C hỗ trợ miễn dịch bình thường; cụm từ “tăng cường miễn dịch” không xác định một lợi ích lâm sàng đo lường được. Người nhiễm trùng lặp lại, sốt kéo dài, sụt cân hoặc mệt bất thường cần được đánh giá đặc điểm bệnh thay vì liên tục đổi nhãn hiệu bổ sung.
Khi mắc bệnh hô hấp, uống đủ nước, nghỉ ngơi và kiểm soát triệu chứng có thể hữu ích, trong khi một số người cần xét nghiệm hoặc điều trị trong khoảng thời gian nhất định. Không nên chỉ dùng vitamin C để xử lý khó thở, đau ngực, lú lẫn hoặc mất nước đáng kể.
Tiêm chủng và các biện pháp phòng nhiễm trùng đã có bằng chứng có mục đích cụ thể mà chất chống oxy hóa không thay thế được. Khắc phục dinh dưỡng kém có ích, nhưng là một phần của sức khỏe chứ không phải lá chắn chống mọi bệnh truyền nhiễm.
Hấp thu sắt và thiếu máu
Vitamin C có thể tăng hấp thu sắt không heme từ thực phẩm thực vật. Kết hợp đậu hoặc thực phẩm có sắt khác với nguồn vitamin C vì vậy có thể hữu ích, nhất là khi ăn chủ yếu thực vật. Đây là mối liên hệ ở mức thực phẩm, không có nghĩa ai cũng cần uống thêm vitamin C liều cao cùng mỗi viên sắt.
Trong thử nghiệm ngẫu nhiên với 440 người lớn thiếu máu thiếu sắt, sắt uống đơn độc tương đương sắt phối hợp vitamin C về đáp ứng hemoglobin chính. Hướng dẫn vẫn có thể khác theo chế phẩm và hoàn cảnh; hãy tuân thủ kế hoạch sắt đã kê thay vì tự động thêm chất bổ sung.
Thiếu máu cũng cần xác định nguyên nhân. Mất máu do kinh nguyệt hoặc đường tiêu hóa, khẩu phần không đủ và kém hấp thu cần cách xử trí khác nhau. Vitamin C đơn độc không thay điều trị sắt khi thiếu sắt và không điều trị mọi dạng thiếu máu khác.
Thừa sắt làm thay đổi lời khuyên
Người mắc bệnh ứ sắt di truyền haemochromatosis hấp thu và tích trữ quá nhiều sắt. Vì vitamin C có thể tăng hấp thu sắt, bác sĩ có thể khuyên tránh viên bổ sung, nhất là liều cao. Đây là ví dụ một tác dụng dinh dưỡng bình thường trở thành điều không mong muốn trong bệnh cụ thể.
Không bắt đầu phối hợp sắt và vitamin chỉ vì mệt khi chưa biết có cần sắt hay không. Sắt không cần thiết có thể gây hại, và ferritin cao cũng cần được diễn giải thay vì tự điều trị.
Trong haemochromatosis, điều trị được kê như rút máu có tác dụng lên kho dự trữ sắt lớn hơn nhiều việc cố loại mọi thực phẩm có sắt. Hạn chế ăn uống cần cá thể hóa; tránh viên bổ sung không nhất thiết có nghĩa tránh toàn bộ rau quả.
Liều cao, tiêu chảy và vấn đề ở thận
Liều uống lớn thường gây tiêu chảy, buồn nôn hoặc đau quặn bụng. Giới hạn dung nạp trên của Hoa Kỳ cho người lớn là 2.000 mg mỗi ngày từ thực phẩm và sản phẩm bổ sung; trẻ em và thanh thiếu niên có giới hạn thấp hơn. Giới hạn trên không phải mục tiêu, và triệu chứng hoặc nguy cơ y khoa có thể xảy ra dưới mức đó.
Một phần vitamin C chuyển thành oxalate. Bổ sung nhiều có thể tăng oxalate niệu và là điều đáng lưu ý ở người dễ tạo sỏi calcium oxalate. Bằng chứng về nguy cơ sỏi khác nhau giữa các nhóm, nhưng tiền sử sỏi hoặc bệnh thận là lý do cần kiểm tra trước khi dùng liều cao.
Không cho rằng uống thêm nước sẽ triệt tiêu mọi nguy cơ của liều lớn. Người bệnh thận tiến triển có thể có giới hạn riêng và nên dùng chất bổ sung do ê-kíp thận khuyến nghị. Thực phẩm thông thường và bổ sung liều rất cao không phải mức phơi nhiễm tương đương.
Viên sủi, dạng đệm và liposomal
Acid ascorbic, sodium ascorbate, calcium ascorbate và sản phẩm liposomal được bán dưới nhiều dạng. Công bố hấp thu tốt hơn tự nó không chứng minh kết quả lâm sàng tốt hơn. Với người đã đáp ứng nhu cầu dinh dưỡng, hệ phân phối đắt hơn không tự động đem lại lợi ích lớn hơn.
Viên sủi và các muối ascorbate khoáng có thể bổ sung natri hoặc khoáng chất khác. Điều này quan trọng khi cần hạn chế natri, có bệnh thận hoặc bệnh bị ảnh hưởng bởi những thành phần đó. Kẹo dẻo, siro và đồ uống có thể chứa đường; xem toàn bộ nhãn chứ không chỉ lượng vitamin.
Dạng nhai có tính acid hoặc thường xuyên nhấp đồ uống acid cũng có thể ảnh hưởng sức khỏe răng. Dùng theo hướng dẫn và tránh giữ sản phẩm tiếp xúc răng lâu. Tăng số khẩu phần để mong tác dụng mạnh hơn đồng thời làm tăng lượng các thành phần đi kèm.
Chăm sóc da và tuyên bố về collagen
Đủ vitamin C cần thiết cho da khỏe, nhưng uống liều rất cao chưa được xác lập là cách làm trắng da hoặc xóa sẹo mụn. Điều trị thiếu vitamin khác với uống thêm khi dinh dưỡng đã đủ.
Sản phẩm vitamin C bôi có bằng chứng cho một số khía cạnh lão hóa do ánh nắng và đốm sẫm màu, nhưng tác dụng phụ thuộc công thức và sử dụng đều. Chúng có thể gây kích ứng da nhạy cảm. Sản phẩm cho da không giống viên uống; nghiền viên thành serum tự chế không tái tạo được công thức đã kiểm nghiệm.
Chống nắng vẫn quan trọng. Serum vitamin C không thay kem chống nắng, và tổn thương sắc tố đang thay đổi cần được khám thay vì liên tục xử lý như đốm thâm thẩm mỹ. Mụn, chàm hoặc sẹo kéo dài có thể cần điều trị hướng vào chính bệnh đó.
Vitamin C truyền tĩnh mạch là can thiệp khác
Truyền tĩnh mạch tạo nồng độ vitamin C trong máu cao hơn nhiều đường uống, không nên mô tả chỉ là “khẩu phần trái cây hiệu quả hơn”. Phương pháp đã được nghiên cứu cho mục đích y khoa cụ thể, gồm hỗ trợ trong nghiên cứu ung thư, nhưng không phải cách chữa ung thư đã được xác lập hoặc điều trị sức khỏe chung cho mọi người.
Truyền liều cao có nguy cơ riêng ở người bệnh thận, thừa sắt hoặc thiếu enzyme glucose-6-phosphate dehydrogenase, gọi tắt là thiếu G6PD. Khi thiếu G6PD, liều cao có thể gây phá hủy hồng cầu. Truyền dịch còn có nguy cơ liên quan đường vào tĩnh mạch và lượng dịch đưa vào.
Vitamin C liều cao có thể gây nhiễu một số thiết bị đo glucose máu và xét nghiệm khác. Báo cho ê-kíp điều trị về lần truyền gần đây. Không thay điều trị ung thư bằng truyền vitamin; trao đổi mọi biện pháp bổ trợ dự định dùng với ê-kíp ung bướu vì tác dụng và tương tác phụ thuộc phác đồ.
Thai kỳ và kế hoạch bổ sung hợp lý
Mang thai và cho con bú tăng nhu cầu dinh dưỡng nhưng không có nghĩa được dùng vitamin C không giới hạn. WHO không khuyến cáo bổ sung thường quy phối hợp vitamin C và vitamin E để cải thiện kết quả ở mẹ và trẻ quanh sinh. Viên thai kỳ có thể đã chứa vitamin C, nên sản phẩm thêm vào có thể làm trùng lượng.
Nếu cần bổ sung, chọn lượng và dạng cho đúng vấn đề đã xác định, đồng thời xem lại nhu cầu có còn hay không. Để sản phẩm người lớn ngoài tầm tay trẻ và tính cả viên đa vitamin, đồ uống, bột khi cộng tổng.
Lý do vững chắc nhất để dùng vitamin C là đáp ứng nhu cầu dinh dưỡng thực sự và điều trị thiếu đúng cách. Thực phẩm thường là nền tảng; chất bổ sung có thể bù khoảng thiếu đã xác định. Con số cao trên nhãn hoặc đường truyền tĩnh mạch đều không chứng minh rằng dùng nhiều hơn sẽ khỏe hơn.
Để hiểu thêm về bổ sung dinh dưỡng và sử dụng sản phẩm sức khỏe an toàn, có thể tham khảo: top 30 thuốc canxi phổ biến tại Việt Nam: Các loại và cách lựa chọn; chăm sóc người cao tuổi tại Việt Nam: Gia đình cần làm gì?; glucose là gì? Chỉ số đường huyết bình thường và ý nghĩa kết quả xét nghiệm; và thuốc tại Việt Nam: Quy định kê đơn, nhà thuốc và các thuốc phổ biến.
Nguồn
