Ngộ độc methanol là vấn đề có thật nhưng có thể phòng tránh tại Việt Nam. Cơ quan y tế và các bệnh viện trong nước đã ghi nhận nhiều ca bệnh cũng như những chùm ca bệnh, thường liên quan đến rượu không rõ nguồn gốc, rượu bị pha cồn công nghiệp hoặc cồn công nghiệp được đựng trong chai dễ gây nhầm lẫn với cồn uống hay cồn y tế. Điều đó không có nghĩa rượu gạo, rượu thủ công hoặc mọi loại rượu bán tại Việt Nam đều nguy hiểm. Rượu được sản xuất đúng quy trình và quản lý hợp pháp chứa ethanol; nguy cơ nghiêm trọng xuất hiện khi sản phẩm bị pha trộn, chưng cất sai, sang chiết hoặc bán ngoài chuỗi kiểm soát đáng tin cậy.
Hiện chưa có một con số toàn quốc liên tục để trả lời chính xác mỗi năm Việt Nam có bao nhiêu ca ngộ độc methanol. Các báo cáo bệnh viện xác nhận vấn đề tồn tại, nhưng không cho phép tính xác suất một chai rượu cụ thể có nguy hiểm hay không. Chẳng hạn, Bộ Y tế cho biết Trung tâm Chống độc Bệnh viện Bạch Mai tiếp nhận gần mười ca nặng trong thời gian ngắn sau Tết năm 2023. Ở một vụ việc khác vào năm 2024, Cục An toàn thực phẩm thông báo năm bệnh nhân có liên quan đến cùng một nguồn rượu nghi ngờ. Đây là số liệu của từng vụ, không phải tổng số ca trên cả nước.
Thông điệp phù hợp cần cân bằng: phần lớn người dân sẽ không bao giờ bị ngộ độc methanol, và một sản phẩm nguyên niêm phong, truy xuất được nguồn gốc khác với chai rượu sang chiết không nhãn. Tuy nhiên, không thể nhận biết chắc chắn methanol bằng mắt, mùi hay vị, vì vậy nguồn gốc của đồ uống quan trọng.
Vì sao ngộ độc methanol xảy ra tại Việt Nam?
Methanol là cồn công nghiệp được dùng trong dung môi, nhiên liệu và nhiều sản phẩm hóa chất. Một lượng nhỏ methanol cũng có thể hình thành tự nhiên trong quá trình lên men, nhất là với rượu trái cây, nhưng quy trình sản xuất đạt chuẩn và giới hạn an toàn sẽ kiểm soát hàm lượng này. Ngộ độc nặng thường liên quan đến nồng độ cao hơn nhiều do chưng cất sai, dùng methanol thay ethanol hoặc cố tình pha cồn công nghiệp rẻ tiền vào đồ uống.
Dù vậy, sẽ thiếu chính xác nếu từ các vụ việc này kết luận rằng “rượu địa phương không an toàn”. Báo cáo ca bệnh cho biết điều gì đã xảy ra trong một sự cố cụ thể, chứ không phản ánh tỷ lệ nhiễm methanol của toàn bộ thị trường hay cho phép nghi ngờ mọi quán ăn, nhà hàng và cơ sở nấu rượu truyền thống.
Ethanol và methanol khác nhau như thế nào?
Ethanol là loại cồn có trong bia, vang và rượu mạnh. Ethanol vẫn có thể gây say, ngộ độc cấp, lệ thuộc, bệnh gan, tai nạn và nhiều hậu quả khác nếu sử dụng quá mức. Methanol có hình thức gần giống nhưng không phải chất thay thế an toàn cho ethanol.
Cơ thể chuyển hóa methanol thành formaldehyde rồi thành axit formic. Axit formic cản trở tế bào sử dụng oxy và đặc biệt gây hại cho dây thần kinh thị giác, võng mạc và não. Vì thế, nhìn mờ, cảm giác như nhìn qua màn tuyết và mất thị lực vĩnh viễn là những nguy cơ điển hình.
Ethanol có thể tạm thời làm chậm độc tính của methanol vì hai chất cạnh tranh cùng một enzym ở gan. Sự trì hoãn này dễ đánh lừa: một người có thể chỉ trông giống đang say, ngủ qua đêm rồi mới trở nặng khi chất chuyển hóa độc tích tụ. Nó cũng giải thích vì sao những người uống chung một chai có thể phát bệnh vào các thời điểm khác nhau.
Các ca được ghi nhận cho chúng ta biết điều gì?
Nguồn thông tin rõ nhất đến từ trung tâm chống độc, bệnh viện và cuộc điều tra an toàn thực phẩm. Các báo cáo nhiều lần mô tả tình trạng nhiễm toan chuyển hóa nặng, tổn thương thị giác, hôn mê và tử vong sau khi uống rượu nghi ngờ. Trong một số chùm ca bệnh, cơ quan chức năng đã xét nghiệm thấy tỷ lệ methanol rất cao, sau đó yêu cầu truy xuất nguồn gốc hoặc thu hồi sản phẩm.
Những báo cáo ấy không cung cấp tỷ lệ hiện mắc toàn quốc, bảng xếp hạng rủi ro theo thành phố hay ước tính đáng tin cậy dành riêng cho khách du lịch. Tin tức cũng thường tập trung vào ca nặng nhất, nên hữu ích để cảnh báo nhưng không thể dùng làm mẫu số thống kê. Trình bày đúng đắn cần thừa nhận khoảng trống dữ liệu thay vì đưa ra một tỷ lệ gây hoang mang hoặc trấn an thiếu căn cứ.
Triệu chứng có thể xuất hiện muộn
Biểu hiện ban đầu khá giống say rượu, nôn nao hoặc nhiều bệnh thường gặp: đau đầu, buồn nôn, nôn, chóng mặt, mệt và đau bụng. Người bệnh ban đầu vẫn có thể tỉnh táo và trò chuyện bình thường. Sau một khoảng không triệu chứng—thường 12–24 giờ nhưng đôi khi lâu hơn—các dấu hiệu đặc trưng hơn mới xuất hiện.
Rối loạn thị giác là dấu hiệu cần đặc biệt chú ý. Người bệnh có thể nhìn mờ, tối, thấy tia sáng, khó lấy nét, nhận màu bất thường hoặc cảm giác đang nhìn qua sương hay màn tuyết. Thở nhanh, sâu có thể là hậu quả của nhiễm toan chuyển hóa chứ không đơn thuần do lo lắng. Lú lẫn, loạng choạng, co giật, giảm ý thức, tụt huyết áp và suy hô hấp là biểu hiện nặng.
Cần làm gì khi nghi ngờ phơi nhiễm?
Nếu một người bị rối loạn thị giác, nôn liên tục, thở bất thường, lú lẫn, ngất hoặc co giật sau khi uống rượu đáng ngờ, hãy gọi 115 hoặc đưa họ đến khoa cấp cứu ngay. Hướng dẫn về số điện thoại khẩn cấp tại Việt Nam giải thích cách yêu cầu trợ giúp. Không để người bệnh tự lái xe.
Nếu có thể, hãy mang theo chai, nắp, nhãn, hóa đơn hoặc ảnh sản phẩm nhưng không được trì hoãn việc đi viện. Nói với bác sĩ thời điểm uống, lượng ước tính, nơi mua và những ai khác đã uống. Người cùng dùng một chai nên sớm liên hệ cơ sở y tế kể cả khi chưa có triệu chứng, vì liều phơi nhiễm và thời gian phát bệnh khác nhau.
Không móc họng gây nôn, dùng than hoạt, uống cà phê hoặc cố ngủ chờ qua cơn. Nếu chưa rõ nguyên nhân, cần nói với bác sĩ rằng biểu hiện xuất hiện sau khi uống rượu, vì tình trạng này khác với ngộ độc thực phẩm thông thường. Không tự cho uống bia hay rượu để “giải độc”. Bác sĩ có thể dùng ethanol y tế với liều tính toán và theo dõi nghiêm ngặt, nhưng tự uống tại nhà không kiểm soát được liều, làm tăng tình trạng say và có thể trì hoãn lọc máu hay thuốc giải độc.
Bệnh viện chẩn đoán ngộ độc methanol ra sao?
Bác sĩ dựa vào câu chuyện phơi nhiễm, thời gian và thăm khám, sau đó xét nghiệm máu để tìm nhiễm toan chuyển hóa cùng bất thường khoảng trống áp lực thẩm thấu hoặc khoảng trống anion. Khí máu, điện giải, đường huyết, chức năng thận và nồng độ ethanol giúp hoàn thiện đánh giá. Định lượng methanol bằng sắc ký khí có thể xác nhận phơi nhiễm, nhưng không phải bệnh viện nào cũng có kết quả ngay. Không nên trì hoãn cấp cứu để so sánh chi phí khám chữa bệnh.
Điều trị tại bệnh viện gồm những gì?
Fomepizole là thuốc giải được ưu tiên trong nhiều phác đồ vì ức chế alcohol dehydrogenase, enzym bắt đầu chuyển methanol thành chất độc. Khi không có fomepizole, ethanol y tế được theo dõi chặt chẽ có thể được dùng để cạnh tranh enzym. Cả hai đều cần bác sĩ tính liều và giám sát.
Giảm nguy cơ mà không phải sợ mọi loại rượu
Nên chọn sản phẩm còn nguyên niêm phong, nhãn rõ ràng, có nhà sản xuất, số lô và kênh bán bình thường. Mua tại cửa hàng, nhà hàng hoặc quán có uy tín. Thận trọng với rượu đựng trong chai nước tái sử dụng, sản phẩm không nhãn, giá rẻ bất thường hoặc người bán không giải thích được nguồn gốc.
Tuyệt đối không uống sản phẩm ghi là cồn xoa bóp, nhiên liệu, chất tẩy rửa, dung môi hoặc cồn công nghiệp. Bao bì và cách gọi thông thường đôi khi dễ gây nhầm, vì vậy cần đọc mục đích sử dụng thay vì cho rằng mọi chất lỏng trong suốt có cồn đều uống được. Người khó kiểm soát việc uống có thể tìm hiểu các hướng điều trị lệ thuộc rượu.
Nhìn nhận thực tế về methanol tại Việt Nam
Việt Nam đã ghi nhận các ca và chùm ca ngộ độc methanol, trong đó có những vụ được bệnh viện báo cáo trong các năm gần đây. Mẫu số chung thường là rượu nhiễm bẩn, bị pha trộn, ghi nhãn sai hoặc không thể truy xuất—không phải ethanol trong một chai hợp pháp, còn nguyên niêm phong tự biến thành methanol.
Các báo cáo cho thấy đây là nguy cơ cần biết, nhưng không chứng minh mọi loại rượu địa phương đều nguy hiểm và cũng không cho biết xác suất phơi nhiễm của từng người. Lựa chọn sản phẩm truy xuất được và tránh cồn không nhãn hoặc cồn công nghiệp giúp giảm nguy cơ.
Với đa số độc giả, đây là kiến thức phòng ngừa chứ không phải lý do để hoảng sợ. Nhưng nếu có phơi nhiễm đáng ngờ, thời gian tiềm ẩn khiến việc chờ đợi trở nên nguy hiểm. Rối loạn thị giác, bệnh nặng dần, thở bất thường hoặc nhiều người cùng ốm sau một chai rượu là lý do cần cấp cứu ngay.
Câu hỏi thường gặp
Việt Nam có xảy ra ngộ độc methanol không?
Có. Cơ quan y tế và bệnh viện Việt Nam đã báo cáo nhiều ca riêng lẻ và chùm ca bệnh, trong đó có các vụ liên quan đến rượu không rõ nguồn gốc hoặc bị pha cồn công nghiệp. Báo cáo sự cố xác nhận nguy cơ nhưng chưa cung cấp tỷ lệ hiện mắc toàn quốc cập nhật.
Rượu gạo Việt Nam có nguy hiểm không?
Không phải mọi loại rượu gạo đều nguy hiểm. Rượu được sản xuất đúng quy trình chứa ethanol và nhiều cơ sở nhỏ vẫn làm rượu an toàn. Nguy cơ tăng khi sản phẩm không nhãn, không truy xuất được, chưng cất sai hoặc bị pha cồn công nghiệp.
Có thể nhận biết methanol bằng mùi hoặc vị không?
Không. Đồ uống có methanol nguy hiểm vẫn có thể trông, ngửi và nếm bình thường. Sản phẩm nguyên niêm phong từ nhà sản xuất truy xuất được giúp giảm sự không chắc chắn, nhưng chỉ xét nghiệm mới đo được methanol.
Triệu chứng ngộ độc methanol xuất hiện sau bao lâu?
Triệu chứng thường xuất hiện sau 12–24 giờ và có thể muộn hơn khi đồng thời uống ethanol. Rối loạn thị giác, nôn nặng dần, thở bất thường, lú lẫn hoặc nhiều người cùng bệnh sau một chai rượu cần được đánh giá khẩn cấp.
Có nên tự uống bia hoặc rượu để giải độc methanol không?
Không. Bệnh viện có thể dùng ethanol y tế với liều được tính toán khi không có fomepizole, nhưng tự áp dụng tại nhà rất nguy hiểm và có thể làm chậm thuốc giải, theo dõi hoặc lọc máu.
Nguồn
